ವಿರೇಚನ

ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲಿನ ಒತ್ತಡವು ಯಾವುದೋ ನಡೆದಿರುವ ಘಟನೆ (Event)ಯಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಘಟನೆಯನ್ನು ನಾವು ಹೇಗೆ ಅರ್ಥೈಸುತ್ತೇವೆ (Appraisal) ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತೇವೆ (Coping) ಎಂಬುದರ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿರುವ ಘಟನೆ ಮತ್ತು ಒತ್ತಡವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಒಂದೇ ಆಗಿರಬೇಕೆಂದಿಲ್ಲ.

ಒಬ್ಬ ಗಂಡ ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯ ನಡೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅಸಮಾಧಾನ ಮತ್ತು ಒತ್ತಡ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಹೊರಗೂ ಮತ್ತು ಒಳಗೂ ಸಂಘರ್ಷವಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತನ ಅಥವಾ ಇನ್ಯಾರೋ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಆಕೆ ಇನ್ನೂ ಸಮಸ್ಯಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ಆಗ ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯೇ ಮೇಲು ಎಂದೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ, ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯ ವರ್ತನೆ ಬದಲಾಗದಿದ್ದರೂ, ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಬದಲಾದರೆ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಅನುಭವದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಮರುಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Reappraisal) ಮಾಡಿದರೆ, ಒತ್ತಡ ಕಡಿಮೆಯಾಗಬಹುದು.

ವ್ಯಕ್ತಿ ತನ್ನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯನ್ನು ಮರು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ Cognitive Reappraisal ಎನ್ನುವರು. ಇದು ಭಾವನಿರ್ವಹಣೆಯ (Emotion Regulation) ಪ್ರಮುಖ ವಿಧಾನ. ಈಗ ಹೇಳಿದ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನೇ ಗಮನಿಸಿದರೆ, ‘‘ನನ್ನ ಹೆಂಡತಿ ತುಂಬಾ ಕೆಟ್ಟವಳು’’ ಎನ್ನುವ ಭಾವನೆ, ‘‘ಅವಳು ಅಷ್ಟು ಕೆಟ್ಟವಳಲ್ಲ’’ ಎಂದು ಬದಲಾದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಘಟನೆ ಬದಲಾಗದಿದ್ದರೂ ಭಾವನೆ ಬದಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಎಷ್ಟೋ ಸಲ ತನ್ನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿರುವವರನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸಮಾಧಾನ ದೊರಕುವುದು. ಇದು ಕೆಳನೋಟದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹೋಲಿಕೆ (Downward Social Comparison). ತನ್ನ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನೇ ತಾನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಇರುವಾಗ ಅದೊಂದೇ ಕಾಣುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗ ಹೋಲಿಕೆಗಳು ಸಹಜವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಒತ್ತಡಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ರಕ್ಷಣಾ ತಂತ್ರವನ್ನು ಮನಸ್ಸು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಲು ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದಿಷ್ಟು ಅವಕಾಶಗಳು ಸಿಗಬೇಕು ಅಷ್ಟೇ.

ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೋ, ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿಯೋ, ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯೋ ಒತ್ತಡಗಳು ಉಂಟಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಅದೇ ರೀತಿ ನಾವಿರುವ ರಾಜಕೀಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳೂ ಕೂಡಾ ಒತ್ತಡಗಳನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಹಾಗಾಗಿ, ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಮಾತನಾಡುವುದು, ರಾಜಕೀಯದ ಬಗ್ಗೆ ಕೋಪ ಹೊರಹಾಕುವುದು, ಸಮಾಜದ ಬಗ್ಗೆ ಬೇಸರ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದು; ಇವು ಕೂಡಾ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಬಿಡುಗಡೆ (Emotional Venting/Catharsis) ಆಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲಾ ಕೋಪವನ್ನು ಹೊರಹಾಕುವುದರಿಂದ ಕೋಪ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೋಪವನ್ನು ಹೊರ ಹಾಕುವ ಉನ್ಮಾದದ ರೂಢಿ ಬಲವಾದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅದು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿರೇಚನ (Catharsis)ಕ್ಕೆ ಮಿತಿ ಇದೆ.

ಒಟ್ಟಾರೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಭಾವನೆಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಬೆರೆತಿರುವುದರಿಂದ, ಒಂದು ಮೂಲದಿಂದ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸಮತೋಲನ ಬಂದರೆ, ಬೇರೆ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಬಂದಿದ್ದ ಒತ್ತಡವೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗಬಹುದು. ಏಕೆಂದರೆ, ಮನಸ್ಸು ಪ್ರತೀ ಒತ್ತಡವನ್ನೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಫೈಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅವು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಒಂದು ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಒತ್ತಡ (Emotional Load) ಆಗಿರುವ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತವೆ.

ಒತ್ತಡಗಳನ್ನು ಹೊರ ಹಾಕುವಂತಹ ವಿರೇಚನಗಳು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ತೀವ್ರತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಗಂಡನಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯ ಸಮಸ್ಯೆ ಇದ್ದರೆ, ಅದು ಇನ್ನೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕೋಪ, ನೋವು, ಒತ್ತಡ, ತೀವ್ರತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು.

ಯಾವುದೇ ಮನಸ್ಸು ತಾನಿರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅಳೆಯುವಾಗ, ‘ಆಗ’ ತಾನು ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ ಎಂಬುದನ್ನೇ ಗಮನಿಸುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಮನಸ್ಸು ಬೇರೆ ಕಾರಣದಿಂದ ಹಗುರವಾದರೆ, ಅದೇ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಗಂಭೀರತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಹುದು. (Affect-as-Information Theory).

ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿರುವ ಸಮಸ್ಯೆಯೇ ಪರಿಹಾರವಾಗಬೇಕೆಂದಿಲ್ಲ. ಒತ್ತಡವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿತಿ ಬದಲಾದರೆ, ಅದೇ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ತೀವ್ರತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಮನಸ್ಸು ವಿವಿಧ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಬಂದ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಒಂದು ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಹೊರೆ (Emotional Load)ಯಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಹೊರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ಆರೋಗ್ಯಕರ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹಗುರವಾದರೆ, ಬೇರೆ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಬಂದಿದ್ದ ಒತ್ತಡವೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಸ್ ಬೈದಿದ್ದಾನೆ. ಮನೆಗೆ ಬಂದು ಮಗುವಿನ ನಗು ನೋಡಿದಾಗ ಮನಸ್ಸು ಹಗುರವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಾಸ್ ಬದಲಾಗಿಲ್ಲ. ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಆತಂಕದಲ್ಲಿದ್ದ ವ್ಯಕ್ತಿ, ವೈದ್ಯರು ‘ಅಪಾಯವಿಲ್ಲ’ ಎಂದ ಎರಡು ಮಾತಿಗೆ ಸಮಾಧಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದೇಹದ ಸ್ಥಿತಿ ಬದಲಾಗಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಬದಲಾಗಿದೆ. ಸ್ನೇಹಿತನೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ಗಂಟೆ ಹೃದಯ ಬಿಚ್ಚಿ ಮಾತನಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಮನಸ್ಸು ಹಗುರವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಹಾಗೆಯೇ ಇವೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಡಿಗೆ, ಸಂಗೀತ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಧ್ಯಾನ, ವ್ಯಾಯಾಮ, ಕಲೆ; ಇವು ಯಾವುದೂ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಪರಿಹರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಒಂದೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ, ಮನಸ್ಸು ಯಾವಾಗಲೂ ಕಾರಣಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ತನ್ನ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತದೆ.

ಒತ್ತಡವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದು ಎಂದರೆ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸುವುದಲ್ಲ. ಹಿಂಸೆ, ಅನ್ಯಾಯ, ಆರೋಗ್ಯದ ತೊಂದರೆ, ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಕಷ್ಟಗಳಂತಹ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ನೇರ ಪರಿಹಾರ ಬೇಕೇ ಬೇಕು. ಆದರೆ ಆ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಶಕ್ತಿ ಬರಬೇಕಾದರೂ ಮೊದಲು ಮನಸ್ಸು ಸ್ಥಿರವಾಗಬೇಕು. ಒತ್ತಡವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದು ಎಂದರೆ ಸಮಸ್ಯೆಯಿಂದ ಓಡಿಹೋಗುವುದು ಅಲ್ಲ; ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಎದುರಿಸಲು ಬೇಕಾದ ಆಂತರಿಕ ನೆಲೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದು.