ರಾಜ್‌ಮೋಹನ್ ಗಾಂಧಿ ಕಂಡ ಪಟೇಲರು
ಗಾಂಧಿ ಮತ್ತು ನೆಹರೂ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಪಟೇಲರಿಗಿದ್ದ ಸಂಬಂಧದ ಬಗ್ಗೆ ಹಾಗೂ ಅವರ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳ ಇತರ ಎಲ್ಲ ಆಯಾಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವವರು ರಾಜ್‌ಮೋಹನ್ ಗಾಂಧಿ ಅವರ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಓದಬೇಕು. ಈ ಮಹಾನ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರ ನಿರ್ಮಾತೃವಿನ ಕುರಿತಾದ ಅತ್ಯಂತ ಸಮಗ್ರ ಹಾಗೂ ವಿವರವಾದ ಅಧ್ಯಯನ ಇದಾಗಿದೆ. ಇದೀಗ ಇದು ಹೊಸದಾಗಿ, ಸುಲಭವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಾಗುವಂತಹ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹೊರಬಂದಿದೆ.
1991ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್‌ಮೋಹನ್ ಗಾಂಧಿ ಅವರು ‘Patel: A Life’ ಎಂಬ ಕೃತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಎಪ್ರಿಲ್ 1990ರ ದಿನಾಂಕವಿರುವ ಈ ಪುಸ್ತಕದ ಮುನ್ನುಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್‌ಮೋಹನ್ ಹೀಗೆ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ: ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಸ್ಥಾಪನೆಯು, ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ಗಾಂಧಿ, ನೆಹರೂ ಮತ್ತು ಪಟೇಲ್ ಎಂಬ ಮೂವರು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಶ್ರಮದಿಂದಲೇ ತನ್ನ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಆದರೆ, ನೆಹರೂ ಅವರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾದ ಮನ್ನಣೆ ಅತ್ಯಂತ ಉದಾರವಾಗಿಯೂ, ಗಾಂಧಿಯವರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಿ ನೀಡಲಾದ ಮನ್ನಣೆ ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿಯೂ ಇದ್ದರೆ, ಪಟೇಲ್ ಅವರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಈ ಮನ್ನಣೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕುಚಿತ ಅಥವಾ ಮಿತವಾಗಿದೆ.
ನೆಹರೂ ಅವರ ಮೊಮ್ಮಗ ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ ನೇತೃತ್ವದ ಸರಕಾರವು, ನೆಹರೂ ಅವರ ಜನ್ಮಶತಮಾನೋತ್ಸವವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ವೈಭವೋಪೇತವಾಗಿ ಆಚರಿಸಿದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರವೇ ಈ ಮುನ್ನುಡಿಯನ್ನು ಬರೆಯಲಾಗಿತ್ತು. ರಾಜೀವ್ ಅವರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು, ಅವರ ತಾಯಿ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ಅವರು ಒಂದೂವರೆ ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನೆಹರೂ ಅವರ ನಿಧನೋತ್ತರ ವರ್ಚಸ್ಸನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೊಳೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಅತಿಯಾದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಇಂತಹ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿಯೇ ವಲ್ಲಭಭಾಯಿ ಪಟೇಲ್ ಅವರ ಕುರಿತಾದ ರಾಜ್‌ಮೋಹನ್ ಅವರ ಪುಸ್ತಕವು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿತು. ಈಗ, ಮೂವತ್ತೈದು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ರಾಜಕೀಯ ವಾತಾವರಣವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬದಲಾಗಿರುವ ಈ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ, ಈ ಪುಸ್ತಕವು ಹೊಸ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹೊರಬಂದಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, 2014ರ ಮೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ ಅವರು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾದಾಗಿನಿಂದ, ಅವರ ಸರಕಾರವು ಒಂದು ಕಡೆ ಪಟೇಲ್ ಅವರನ್ನು ವೈಭವೀಕರಿಸಲು ಮತ್ತು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯಲು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ನೆಹರೂ ಅವರನ್ನು ಟೀಕಿಸಲು ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಬಿಂಬಿಸಲು ಶ್ರಮಿಸಿದೆ.
ನಾನು ರಾಜ್‌ಮೋಹನ್ ಗಾಂಧಿ ಅವರ ಈ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ 2000ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಓದಿದ್ದೆ. ಈಗ ಅದನ್ನು ಎರಡನೇ ಬಾರಿಗೆ ಓದಿದ್ದೇನೆ. ಎರಡೂ ಬಾರಿ ಓದಿದಾಗಲೂ, ಇದರಲ್ಲಿನ ಸಂಶೋಧನೆಯು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿ ಕಂಡಿತು. ರಾಜ್‌ಮೋಹನ್ ಅವರು ವಲ್ಲಭಭಾಯಿ ಪಟೇಲ್ ಅವರ ಪತ್ರವ್ಯವಹಾರಗಳು, ಅವರ ಮಗಳು ಮಣಿಬೆನ್ ಅವರ ದಿನಚರಿಗಳು, ಪಟೇಲ್ ಅವರ ಸಮಕಾಲೀನರು ಹಾಗೂ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳ ಖಾಸಗಿ ದಾಖಲೆಗಳು, ಸರಕಾರಿ ಕಡತಗಳು, ಆತ್ಮಕಥನಗಳು, ಹಳೆಯ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಪಟೇಲ್ ಅವರನ್ನು ಬಲ್ಲ ಅಥವಾ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಃ ನಡೆಸಿದ ಸಂದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಈ ಕೃತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಪಟೇಲ್ ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಸಮಗ್ರ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಬಾಲ್ಯದ ದಿನಗಳು, ತಡವಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಶಿಕ್ಷಣ, ಕೌಟುಂಬಿಕ ಜೀವನ, ವಕೀಲರಾಗಿ ಅವರು ಗಳಿಸಿದ ಯಶಸ್ಸು, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿನ ಅವರ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ, ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ಕಳೆದ ದೀರ್ಘ ಅವಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ, ಗೃಹ ಸಚಿವರಾಗಿ ಅವರು ಸಂಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ವಹಿಸಿದ ಪಾತ್ರ-ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ವಸ್ತುನಿಷ್ಠವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪಟೇಲ್ ಅವರು ರೈತ ಕುಟುಂಬವೊಂದರಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದರು. ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರೂ, ಮೋಹನ್‌ದಾಸ್ ಗಾಂಧಿ ಮತ್ತು ಸುಭಾಷ್ ಚಂದ್ರ ಬೋಸ್ ಅವರಂತಹ ಅವರ ಸಹವರ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರ ಬಾಲ್ಯದ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಪಟೇಲ್ ಅವರ ಬಾಲ್ಯದ ಪರಿಸರವು ಬಹಳಷ್ಟು ಸೌಲಭ್ಯಹೀನವಾಗಿತ್ತು. ರಾಜ್‌ಮೋಹನ್ ಗಾಂಧಿ ಬರೆಯುವಂತೆ, ವಲ್ಲಭಭಾಯಿ ಅವರು ರಾಷ್ಟ್ರಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ಮೇಲೂ ತಮ್ಮ ಗ್ರಾಮೀಣ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸದಾ ಹೆಮ್ಮೆಪಡುತ್ತಿದ್ದರು. 1920ರ ದಶಕದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಬಾರ್ಡೋಲಿ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹದ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದಾಗ, ವಲ್ಲಭಭಾಯಿ ಅವರು ರೈತರ ಆಡುಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ ಬಳಸಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದರು. ಇದು ರೈತರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು.
ರಾಜ್‌ಮೋಹನ್ ಗಾಂಧಿ ಅವರ ಈ ಪುಸ್ತಕದ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದರೆ, ವಲ್ಲಭಭಾಯಿ ಅವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರ ವಿಠ್ಠಲಭಾಯಿ, ಮಗಳು ಮಣಿ ಮತ್ತು ಗುಜರಾತಿ ದೇಶಭಕ್ತ ಸಹವರ್ತಿ ಮಹಾದೇವ ದೇಸಾಯಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದ ಸಂಬಂಧಗಳ ವಿವರಣೆ. ಆದರೆ ಪಟೇಲ್ ಅವರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಿ ಮತ್ತು ನೆಹರೂ ಅವರೊಂದಿಗಿನ ಸಂಬಂಧಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದ್ದವು. ಅವರ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಕಾರರು ಈ ಸಂಬಂಧಗಳಿಗೇ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.
ಮಹಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಸರ್ದಾರ್ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಭೇಟಿಯಾದಾಗ, ಇಬ್ಬರೂ ನಲವತ್ತರ ಹರೆಯದಲ್ಲಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಆರಂಭಿಕ ಭೇಟಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಗಾಂಧೀಜಿ ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ‘‘ನಾನು ಅವರನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಅರಿತುಕೊಂಡಂತೆ, ಅವರ ಸಹಾಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲೇಬೇಕೆಂದು ನನಗೆ ಮನವರಿಕೆಯಾಯಿತು’’ ಎಂದು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಪಟೇಲ್ ಅವರೇ ಈ ಬಗ್ಗೆ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ, ‘‘ನಾನು ಗಾಂಧೀಜಿಯವರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದಾಗ, ಸ್ವಲ್ಪ ಸೌದೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಿದೆ. ಆ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕುಟುಂಬ, ವೃತ್ತಿಜೀವನ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೋಮ ಮಾಡಿದೆ’’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು. ರಾಜಮೋಹನ್ ಬರೆಯುವಂತೆ, ವಲ್ಲಭಭಾಯಿಯವರ ಪಾಲಿಗೆ ಗಾಂಧಿಯವರು ಒಬ್ಬರೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮೂವರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಕಂಡರು. ಅವರು ವಲ್ಲಭಭಾಯಿ ನಂಬಿ ಅನುಸರಿಸಬಹುದಾಗಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ಸಂತ, ಯೋಧ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕರಾಗಿದ್ದರು. 1930ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯಡಿ ಇಬ್ಬರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೆರೆವಾಸ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಹದಿನಾರು ತಿಂಗಳುಗಳ ಕಾಲ, ಮಹಾತ್ಮರ ಮೇಲಿನ ವಲ್ಲಭಭಾಯಿ ಅವರ ಪ್ರೀತಿಯು ಅನೇಕ ಸೇವಾ ಕಾರ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಪ್ರತಿದಿನ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರಿಗಾಗಿ ಬೇವಿನ ಕಡ್ಡಿಯಿಂದ ಹಲ್ಲುಜ್ಜುವ ಬ್ರಷ್ ಅನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದು, ಪಾನೀಯಕ್ಕಾಗಿ ನಿಂಬೆಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹಿಂಡಿಕೊಡುವುದು, ಮಹಾತ್ಮರ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಬರೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಥವಾ ನಕಲು ಮಾಡುವುದು ಮುಂತಾದವು.
ಮಹಾತ್ಮರು ನಡೆಸಿದ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಸಂಘಟಿಸುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷದ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಪಟೇಲ್ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. 1930ರ ದಶಕದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ನೆಹರೂ ಮತ್ತು ಪಟೇಲ್ ಅವರು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಇಬ್ಬರು ಪ್ರಮುಖ ನಾಯಕರಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದಾಗ, ರಾಜಕೀಯ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ನಡುವೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿದ್ದವು. ಆದರೂ ರಾಜ್‌ಮೋಹನ್ ಬರೆಯುವಂತೆ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೇ ಮೊದಲು ಬರಬೇಕು ಮತ್ತು ಗಾಂಧಿಯವರ ಅಗತ್ಯ ತೀರಾ ಇದೆ ಎಂಬ ಎರಡು ಮೂಲಭೂತ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಲ್ಲಭಭಾಯಿ ಮತ್ತು ಜವಾಹರಲಾಲ್ ಇಬ್ಬರದೂ ಒಮ್ಮತವಿತ್ತು. ಪಟೇಲ್ ಅವರೊಂದಿಗಿನ ತಮ್ಮ ಸಂಬಂಧದ ಕುರಿತು ಸ್ವತಃ ನೆಹರೂ, ನಮ್ಮ ರಾಜಕೀಯ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿಗಿಂತ, ನಾವು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದ ವಿಷಯಗಳೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದವು ಎಂದು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.
ಒಂದು ದಶಕದ ನಂತರ, ಗಾಂಧಿಯವರ ನಿಧನದ ಬಳಿಕ ಈ ಇಬ್ಬರೂ ನಾಯಕರು ತಮ್ಮ ನಡುವಿನ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬದಿಗಿರಿಸಿದರು. ಗಾಂಧಿಯವರ ಹತ್ಯೆಯಾದ ಮೂರು ದಿನಗಳ ನಂತರ ನೆಹರೂ ಅವರು ಪಟೇಲರಿಗೆ ಪತ್ರವೊಂದನ್ನು ಬರೆದರು. ಅದರಲ್ಲಿ ಅವರು, ಬಾಪೂ ಅವರ ನಿಧನದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಬದಲಾಗಿದೆ; ನಾವೀಗ ಭಿನ್ನವಾದ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಕಠಿಣವಾದ ಜಗತ್ತನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಿದೆ. ಹಳೆಯ ವಿವಾದಗಳಿಗೆ ಈಗ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವವಿಲ್ಲ. ಪ್ರಸ್ತುತ ತುರ್ತು ಅಗತ್ಯವೇನೆಂದರೆ, ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ನಿಕಟವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಹಕಾರದಿಂದ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದು ಎಂದು ಬರೆದಿದ್ದರು. ನಾವು ಪರಸ್ಪರ ನಿಕಟ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಬಂದು ಕಾಲು ಶತಮಾನಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಕಳೆದಿದೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಾವು ಅನೇಕ ಬಿರುಗಾಳಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿಯೇ ಎದುರಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಬಗ್ಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಗೌರವ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಾನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯಿಂದ ಹೇಳಬಲ್ಲೆ. ಇದನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ಘಟನೆ ನಡೆಯಬಹುದು ಎಂದು ನನಗೆ ಅನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದೂ ನೆಹರೂ ಹೇಳಿದ್ದರು. ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಪಟೇಲರು, ನೀವು ಬಹಳ ಭಾವಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿಗೆ ನಾನು ಪೂರ್ಣ ಹೃದಯದಿಂದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಘಟನೆಗಳು ನನ್ನನ್ನು ತೀವ್ರ ದುಃಖಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿದ್ದವು. ನಾನು ಬಾಪೂ ಅವರಿಗೆ ಪತ್ರ ಬರೆದು, ನನ್ನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಕೋರಿದ್ದೆ. ಆದರೆ, ಅವರ ನಿಧನ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬದಲಾಯಿಸಿದೆ. ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಮೇಲೆ ಎರಗಿರುವ ಈ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು, ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಎಷ್ಟು ಸಾಧಿಸಿದ್ದೇವೆ ಮತ್ತು ದುಃಖತಪ್ತವಾಗಿರುವ ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಹಿತದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಾವು ಮುಂದೆಯೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದರ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸಿದೆ ಎಂದು ಬರೆದಿದ್ದರು.
ರಾಜಕೀಯ ಒಡನಾಡಿಗಳ ನಡುವೆ ವಿನಿಮಯವಾದ ಅತ್ಯಂತ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ ಪತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇವು ಕೂಡ ಸೇರಿರಬಹುದು. ಇವು ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರಿದವು. ಇಬ್ಬರೂ ನಾಯಕರು ತಮ್ಮ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಮರೆತು, ಛಿದ್ರಗೊಂಡಿದ್ದ ದೇಶವನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ ಒಂದು ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಗೃಹ ಸಚಿವರಾಗಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಪಟೇಲರಿಗೆ ನೆಹರೂ ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಜನಪ್ರಿಯತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಿವಿತ್ತು ಎಂದು ರಾಜ್‌ಮೋಹನ್ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ. 1948ರ ನವೆಂಬರ್ 14ರಂದು, ಅಂದರೆ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯವರ 69ನೇ ಹುಟ್ಟುಹಬ್ಬದಂದು ಪಟೇಲರು ಹೀಗೆ ಬರೆದರು: ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧಿಯವರು ಪಂಡಿತ್ ನೆಹರೂ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯನ್ನಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಿದ್ದರು. ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ನಿಧನದ ನಂತರ, ನಮ್ಮ ನಾಯಕನ ಆ ನಿರ್ಧಾರ ಸರಿಯಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ನಮಗೆ ಅರಿವಾಗಿದೆ. ಈ ಅಂಕಣವು ವಲ್ಲಭಭಾಯಿ ಪಟೇಲರ 151ನೇ ಜನ್ಮದಿನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಗಾಂಧಿ ಮತ್ತು ನೆಹರೂ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಪಟೇಲರಿಗಿದ್ದ ಸಂಬಂಧದ ಬಗ್ಗೆ ಹಾಗೂ ಅವರ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳ ಇತರ ಎಲ್ಲ ಆಯಾಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವವರು ರಾಜ್‌ಮೋಹನ್ ಅವರ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಓದಬೇಕು. ಈ ಮಹಾನ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರ ನಿರ್ಮಾತೃವಿನ ಕುರಿತಾದ ಅತ್ಯಂತ ಸಮಗ್ರ ಹಾಗೂ ವಿವರವಾದ ಅಧ್ಯಯನ ಇದಾಗಿದೆ. ಇದೀಗ ಇದು ಹೊಸದಾಗಿ, ಸುಲಭವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಾಗುವಂತಹ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹೊರಬಂದಿದೆ.
‘Patel: A Life’ ಕೃತಿಯ 1991ರ ಆವೃತ್ತಿಗೆ ರಾಜ್‌ಮೋಹನ್ ಗಾಂಧಿ ಬರೆದ ಮುನ್ನುಡಿಯ ಸಾಲನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಮೂಲಕ ನಾನು ಈ ಅಂಕಣವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದೆ. ಈಗ, 2026ರ ಆವೃತ್ತಿಗೆ ಅವರು ಬರೆದ ಮುನ್ನುಡಿಯಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ಕೃತಿಯನ್ನು ಏಕೆ ಬರೆದರು ಮತ್ತು ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳೇನು ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ ನಂತರ ರಾಜ್‌ಮೋಹನ್, ರಾಜಕೀಯ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಪಟೇಲರನ್ನು ದುರುಪಯೋಗಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ನಿರಂತರ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ನಾವು ಹೇಗೆ ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು? ಹಿಂದೂ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಅಧೀನತೆಯ ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಸರ್ದಾರರನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದು ನೋವುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತವು ಅನೇಕ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಪಟೇಲ್ ಮತ್ತು ನೆಹರೂ ನಡುವಿನ ವಿವಾದವನ್ನು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಿಸುವುದು, ಜನರ ಗಮನವನ್ನು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯಲು ಒಂದು ಅನುಕೂಲಕರ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ ಎಂದು ರಾಜ್‌ಮೋಹನ್ ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ತಮ್ಮ ಈ ಕೃತಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾ ರಾಜ್‌ಮೋಹನ್ ಗಾಂಧಿ, ಪಟೇಲ್ ಮತ್ತು ನೆಹರೂ ಆಗಾಗ ಪರಸ್ಪರ ವಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಪುಟಗಳು ತೋರಿಸಿಕೊಡುತ್ತವೆ. ಅವರ ನಡುವಿನ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತೀವ್ರವಾಗಿದ್ದವು. ಅವರ ಹಿನ್ನೆಲೆಗಳು, ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನದ ಹಾದಿಗಳು ಮತ್ತು ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು ಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದವು. ಖಾಸಗಿಯಾಗಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿಯೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ, ಇವರಿಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮುಕ್ತವಾಗಿಯೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೀತಿಯ ನಾಟಕೀಯತೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣತೆಯಿದೆ. ಆದರೆ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿವಾದವೂ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿನಲ್ಲಿಯೇ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಪುಟಗಳು ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಪಟೇಲ್-
ನೆಹರೂ ಜೋಡಿಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುವಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ ನಂತರ, ರಾಜ್‌ಮೋಹನ್ ಹೇಳಿರುವುದು ಹೀಗಿದೆ: ಗಾಂಧಿ-ಪಟೇಲ್-ನೆಹರೂ ಎಂಬ ಈ ತ್ರಿವಳಿಗಳ ಸಂಬಂಧವು ಎಷ್ಟು ಅಸಾಧಾರಣವಾದುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಓದುಗರು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಬಿರುಗಾಳಿಯ ನಂತರವೂ ಈ ಮೂವರು ಒಗ್ಗೂಡಲು ತೋರಿದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿಯು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಎಂತಹ ವರದಾನವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು ಎಂಬುದನ್ನೂ ಅವರು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ನಂಬುತ್ತೇನೆ.
(ಅಂಕಣಕಾರರು ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮಂಡಳಿಯ ಮಾಜಿ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ)