ನಗರ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಕಾಣದ ಮುಖ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಕಾರ್ಮಿಕರು

ಬೆಂಗಳೂರು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ. ಹೊಸ ಮೆಟ್ರೊ ಮಾರ್ಗಗಳು, ಗಗನಚುಂಬಿ ಕಟ್ಟಡಗಳು, ಐಟಿ ಪಾರ್ಕ್‌ಗಳು, ಸ್ಟಾರ್ಟ್‌ಅಪ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಂಪೆನಿಗಳು ನಗರದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಸಂಕೇತಗಳಾಗಿವೆ. ವಿಶ್ವದ ನಾನಾ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಗಳೂರು ಇಂದು ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ರಾಜಧಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಹೊಳೆಯುವ ನಗರದ ಮತ್ತೊಂದು ಮುಖವನ್ನು ನಾವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಗಮನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಜಗತ್ತು. ನಗರದ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಚಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಈ ಕಾರ್ಮಿಕರು ನಗರದ ಯಶಸ್ಸಿನ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಚರ್ಚೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಹೆಸರು ವಿರಳವಾಗಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರತಿದಿನ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಬೆಂಗಳೂರು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲೇ ಸಾವಿರಾರು ಕಾರ್ಮಿಕರು ತಮ್ಮ ಕೆಲಸವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ತರಕಾರಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಸರಕು ಇಳಿಸುವ ಕಾರ್ಮಿಕರು, ರಸ್ತೆ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಚಹಾ ಅಂಗಡಿಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುವ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ಕಸ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಕಾರ್ಮಿಕರು, ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ತೆರಳುವ ದಿನಗೂಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕರು, ಶಾಲಾ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕಚೇರಿ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳನ್ನು ಸಾಗಿಸುವ ಆಟೊ ಚಾಲಕರು -ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನಗರ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಕಾಣದ ಶಕ್ತಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಶ್ರಮವಿಲ್ಲದೆ ನಗರ ಜೀವನದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳೇ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಬಹುದು.

ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಎಂದರೆ ಯಾವುದೇ ಅಧಿಕೃತ ಉದ್ಯೋಗ ಒಪ್ಪಂದ, ನಿವೃತ್ತಿ ವೇತನ, ಭವಿಷ್ಯ ನಿಧಿ, ಆರೋಗ್ಯ ವಿಮೆ ಅಥವಾ ಉದ್ಯೋಗ ಭದ್ರತೆ ಇಲ್ಲದೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವರು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಂಕಿಅಂಶ ಕಚೇರಿ (NSSO), ಆವರ್ತಕ ಕಾರ್ಮಿಕ ಶಕ್ತಿ ಸಮೀಕ್ಷೆ (PLFS) ಮತ್ತು ಅಂತರ್‌ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆ (PLFS) ವರದಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಉದ್ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 80ರಿಂದ 90 ಶೇಕಡಾ ಜನರು ಅನೌಪಚಾರಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇದರರ್ಥ ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಬಹುಪಾಲು ಶ್ರಮ ಈ ವಲಯದಿಂದಲೇ ಬರುತ್ತದೆ.

ಅನೌಪಚಾರಿಕ ವಲಯದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದು. ಬೀದಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ತರಕಾರಿ ಮಾರಾಟಗಾರರು, ಮನೆ ಕೆಲಸಗಾರರು, ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಮಿಕರು, ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಕಾರರು, ಆಟೊ ಚಾಲಕರು, ಕ್ಯಾಬ್ ಚಾಲಕರು, ಡೆಲಿವರಿ ಸಿಬ್ಬಂದಿ, ಭದ್ರತಾ ಸಿಬ್ಬಂದಿ, ಸಣ್ಣ ಅಂಗಡಿಗಳ ನೌಕರರು ಮತ್ತು ದಿನಗೂಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಈ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಇವರ ಕೆಲಸ ನಗರ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾದರೂ, ಅವರ ಉದ್ಯೋಗ ಸ್ಥಿತಿ ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರವನ್ನು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಪಾತ್ರ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಐಟಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಸಾವಿರಾರು ಕಚೇರಿಗಳಿಗೆ ಆಹಾರ ತಲುಪಿಸುವವರು ಡೆಲಿವರಿ ಸಿಬ್ಬಂದಿ. ಅಪಾರ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಕಚೇರಿಗಳ ಸ್ವಚ್ಛತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವವರು ಗೃಹ ಕಾರ್ಮಿಕರು. ಟ್ರಾಫಿಕ್‌ನ ನಡುವೆ ಜನರನ್ನು ಗಮ್ಯಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸುವವರು ಆಟೊ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಬ್ ಚಾಲಕರು. ಹೊಸ ರಸ್ತೆ, ಸೇತುವೆ ಮತ್ತು ಮೆಟ್ರೊ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವವರು ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಮಿಕರು. ನಗರವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿಡುವಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಕಾರರ ಪಾತ್ರ ಅಮೂಲ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಐಟಿ ಉದ್ಯಮದ ಸಾಧನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಗರದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕೇವಲ ಐಟಿ ಉದ್ಯಮದಿಂದ ಮಾತ್ರ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಐಟಿ ಉದ್ಯೋಗಿ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಉಪಾಹಾರ ಸೇವಿಸುವ ಹೋಟೆಲ್‌ನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ, ಕಚೇರಿಗೆ ತಲುಪಿಸಲು ಬಳಸುವ ಸಾರಿಗೆ ಸೇವೆ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಊಟವನ್ನು ತಲುಪಿಸುವ ಡೆಲಿವರಿ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಮತ್ತು ಕಚೇರಿಯ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಸಿಬ್ಬಂದಿವರೆಗೆ ಅನೇಕ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಸೇವೆಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗಾಗಿ ನಗರ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಚಕ್ರ ನಿರಂತರವಾಗಿ ತಿರುಗಲು ಈ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಕೊಡುಗೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ.

ನಗರಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ನಗರಗಳಿಗೆ ವಲಸೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಉತ್ತಮ ಆದಾಯ ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗದ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಜನರು ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಉದ್ಯೋಗಗಳ ಬಹುಪಾಲು ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಸ್ವರೂಪದ್ದಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಅವರು ಕಡಿಮೆ ವೇತನ, ದೀರ್ಘ ಕೆಲಸದ ಅವಧಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತೆಯ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೂ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದ ಜೀವನವನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸುವ ಕನಸಿನೊಂದಿಗೆ ನಗರ ಜೀವನವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ನಿರ್ಮಾಣ ವಲಯವು ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯೋಗದಾತ. ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರದಾದ್ಯಂತ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತಿರುವ ಅಪಾರ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್‌ಗಳು, ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಕೀರ್ಣಗಳು ಮತ್ತು ಮೆಟ್ರೊ ಯೋಜನೆಗಳ ಹಿಂದೆ ಸಾವಿರಾರು ವಲಸೆ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಶ್ರಮವಿದೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಹಲವರು ಬಿಹಾರ, ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ, ಜಾರ್ಖಂಡ್, ಒಡಿಶಾ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದಿಂದ ಬಂದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ನಗರದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ತಮ್ಮ ಶ್ರಮವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅವರ ವಸತಿ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಳಪೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅನೇಕರು ನಿರ್ಮಾಣ ಸ್ಥಳಗಳ ಸಮೀಪದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಶೆಡ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶುದ್ಧ ಕುಡಿಯುವ ನೀರು, ಆರೋಗ್ಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಶಿಕ್ಷಣದ ಅವಕಾಶಗಳು ಅವರಿಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಬೀದಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ನಗರ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಅನೇಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣು, ತರಕಾರಿ, ಹೂವು ಮತ್ತು ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವ ಸಾವಿರಾರು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಅವರು ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಗೆ ಅಗತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ನಗರ ಜೀವನದ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೂ ಅವರ ಜೀವನ ಅಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ಮಳೆ, ರಸ್ತೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾಮಗಾರಿಗಳು, ಸ್ಥಳಾಂತರದ ಭಯ ಮತ್ತು ಆದಾಯದ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆ ಅವರ ದೈನಂದಿನ ಸವಾಲುಗಳಾಗಿವೆ.

ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಗಿಗ್ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಉದ್ಯೋಗದ ಹೊಸ ರೂಪವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆ. ಆಹಾರ ವಿತರಣೆ, ಇ-ಕಾಮರ್ಸ್ ಮತ್ತು ಆನ್‌ಲೈನ್ ಸಾರಿಗೆ ಸೇವೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾವಿರಾರು ಯುವಕರು ಉದ್ಯೋಗ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಉದ್ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರ ವೇತನ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲಸದ ಅವಧಿ ದೀರ್ಘವಾಗಿದ್ದರೂ ಆದಾಯ ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಗಿಗ್ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಅವಕಾಶಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹೊಸ ಸವಾಲುಗಳನ್ನೂ ತಂದಿದೆ.

ಕೋವಿಡ್-19 ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕವು ಅನೌಪಚಾರಿಕ ವಲಯದ ದುರ್ಬಲತೆಯನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಮುಂದೆ ಬಿಚ್ಚಿಟ್ಟಿತು. ಲಾಕ್‌ಡೌನ್ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಕಾರ್ಮಿಕರು ತಮ್ಮ ಆದಾಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ವಲಸೆ ಕಾರ್ಮಿಕರು ತಮ್ಮ ಊರುಗಳಿಗೆ ಮರಳಬೇಕಾಯಿತು. ನಗರಗಳ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಸ್ಥಗಿತಗೊಂಡಾಗ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಎದುರಿಸಿದ ಸಂಕಷ್ಟಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮಾದರಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಗಂಭೀರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿದವು. ILO ವರದಿಗಳು ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅನುಭವಿಸಿದ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಪ್ರಮುಖ ಸಮಸ್ಯೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತೆಯ ಕೊರತೆ. ಉದ್ಯೋಗ ಕಳೆದುಕೊಂಡಾಗ ಅವರಿಗೆ ಪರಿಹಾರ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಾರೋಗ್ಯ ಉಂಟಾದರೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ಉಳಿತಾಯವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅಪಘಾತ ಸಂಭವಿಸಿದರೆ ಕುಟುಂಬದ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿ ಕುಸಿಯಬಹುದು. ಇದೇ ವೇಳೆ ಔಪಚಾರಿಕ ವಲಯದ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ವೈದ್ಯಕೀಯ ವಿಮೆ, ಪಿಂಚಣಿ, ಭವಿಷ್ಯ ನಿಧಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸವು ಆರ್ಥಿಕ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಹಿಳಾ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ವಿಶೇಷ ಗಮನಕ್ಕೆ ಅರ್ಹವಾಗಿದೆ. ಮನೆ ಕೆಲಸಗಾರರು, ಬೀದಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಉತ್ಪಾದನಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮಹಿಳೆಯರು ನಗರ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೂ ಅವರಿಗೆ ಕಡಿಮೆ ವೇತನ, ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತೆಯ ಅಭಾವದಂತಹ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಎದುರಾಗುತ್ತವೆ. ಮಹಿಳೆಯರ ಶ್ರಮವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸದಿರುವುದು ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ವೈಫಲ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಅನೌಪಚಾರಿಕ ವಲಯವು ಕೇವಲ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ನಗರ ಜೀವನದ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಬೀದಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ಸಣ್ಣ ಸೇವಾ ಪೂರೈಕೆದಾರರು ಮತ್ತು ದಿನಗೂಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಒದಗಿಸುವ ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ ಸೇವೆಗಳು ನಗರ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ವಲಯವಿಲ್ಲದೆ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಬದುಕಿನ ವೆಚ್ಚ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಬಹುದು.

ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಚರ್ಚೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಜಿಡಿಪಿ, ಹೂಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಂತಹ ಸೂಚಕಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥ ಜನರ ಜೀವನಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆ ಆಗಬೇಕು. ನಗರಗಳು ಶ್ರೀಮಂತವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಬದುಕು ಸುಧಾರಿಸದಿದ್ದರೆ ಆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಮಗ್ರವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಸರಕಾರದ ಪಾತ್ರ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಕಾರ್ಮಿಕರ ನೋಂದಣಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಬೇಕು. ಆರೋಗ್ಯ ವಿಮೆ, ಪಿಂಚಣಿ ಯೋಜನೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತಾ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಬೇಕು. ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಕಲ್ಯಾಣ ನಿಧಿಗಳನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಬೇಕು. ಬೀದಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿಗೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕು. ಗಿಗ್ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗಾಗಿ ಹೊಸ ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತಾ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಬೇಕು.

ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ, ರಾಜ್ಯ ಸರಕಾರ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಸರಕಾರಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಜೀವನಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು. ಕೈಗೆಟುಕುವ ವಸತಿ, ಕೌಶಲ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಬೇಕು. ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಫಲಾನುಭವಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡದೆ ನಗರಗಳ ಸುಸ್ಥಿರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಸಮಾಜವೂ ತನ್ನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಪ್ರತಿದಿನ ನಾವು ಬಳಸುವ ಅನೇಕ ಸೇವೆಗಳ ಹಿಂದೆ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಶ್ರಮವಿದೆ. ಅವರ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅವರ ಹಕ್ಕುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಬೆಂಗಳೂರು ಇಂದು ಜಾಗತಿಕ ನಗರವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಆದರೆ ಅದರ ಯಶಸ್ಸಿನ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಮರೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅವರ ಬೆವರು, ಪರಿಶ್ರಮ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗವೇ ನಗರದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಅಡಿಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಅವರು ನಗರ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಕಾಣದ ಮುಖ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ಅದರ ಜೀವನಾಡಿ, ಬೆನ್ನೆಲುಬು ಮತ್ತು ನಿಜವಾದ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಗರದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಗಗನಚುಂಬಿ ಕಟ್ಟಡಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅದರ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಜೀವನಮಟ್ಟದಿಂದಲೂ ಅಳೆಯುವ ದಿನ ಬಂದಾಗ ಮಾತ್ರ ಸಮಗ್ರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕನಸು ನನಸಾಗುತ್ತದೆ. ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಬದುಕು ಸುಧಾರಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಬೆಂಗಳೂರು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ನಗರಗಳು ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸಮಾನತೆ, ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮಾದರಿಗಳಾಗಲು ಸಾಧ್ಯ.