ರಾಜಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮಾತೃಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಕಲಿಕೆಯ ಹಕ್ಕನ್ನು ಸುಪ್ರೀಂಕೋರ್ಟ್ ಅನುಮೋದಿಸಿದ್ದು ಹೇಗೆ?

ವರ್ಷಗಳಿಂದ, ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾರ್ವಾರಿ, ಮೇವಾರಿ, ಶೇಖಾವತಿ, ಹರೌತಿ ಮತ್ತು ರಾಜಸ್ಥಾನಿ ಭಾಷೆಯ ಇತರ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ಬೆಳೆದಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರು ಶಾಲೆಗೆ ಸೇರಿದ ಕೂಡಲೇ ಅವರು ಕಲಿಯುವ ಭಾಷೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಂಗಳವಾರ (ಮೇ 12) ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್, ಈ ಬದಲಾವಣೆಯು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ರಾಜಸ್ಥಾನಿಯನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಅಥವಾ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸುವ ನೀತಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ರಾಜಸ್ಥಾನ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ನ್ಯಾಯಾಲಯ, ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುವ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದೆ. "ನಿಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಅರ್ಥಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕೇವಲ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಅದು ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕು. ನಿಮ್ಮ ಸುತ್ತಲೂ ಏನು ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದರೆ, ನೀವು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಅಥವಾ ದೈನಂದಿನ ಜೀವನವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ" ಎಂದು ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳಾದ ವಿಕ್ರಮ್ ನಾಥ್ ಮತ್ತು ಸಂದೀಪ್ ಮೆಹ್ತಾ ಅವರನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಪೀಠ ಹೇಳಿದೆ.

ನವೆಂಬರ್ 2024ರಲ್ಲಿ ಪಿಐಎಲ್ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸಿದ್ದ ರಾಜಸ್ಥಾನ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಆದೇಶದ ವಿರುದ್ಧ ಸಲ್ಲಿಸಲಾದ ಮೇಲ್ಮನವಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಆದೇಶ ಬಂದಿದೆ.

►ಅರ್ಜಿಯಲ್ಲಿ ಏನಿದೆ?

ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಗ್ರೇಡ್ III ಶಿಕ್ಷಕರ ನೇಮಕಾತಿ ಪರೀಕ್ಷೆ, ಶಿಕ್ಷಕರ ಅರ್ಹತಾ ಪರೀಕ್ಷೆ (REET) 2021ರ ಪಠ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ರಾಜಸ್ಥಾನಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಲು ಮತ್ತು ರಾಜಸ್ಥಾನಿ ಅಥವಾ ಸಂಬಂಧಿತ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸಲು ಅರ್ಜಿದಾರರು ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಮೆಟ್ಟಿಲೇರಿದ್ದರು.

ರಾಜಸ್ಥಾನಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ರಾಜ್ಯಾದ್ಯಂತ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಹಲವಾರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಈಗಾಗಲೇ ಒಂದು ವಿಷಯವಾಗಿ ಕಲಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಎಂಟನೇ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗಿಲ್ಲ.

ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಹಿರಿಯ-ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟನೇ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ನೀತಿ ಚೌಕಟ್ಟು ಇಲ್ಲ. ರಾಜಸ್ಥಾನಿಯನ್ನು ಬೋಧನಾ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಅಥವಾ ನೇಮಕಾತಿಗಾಗಿ ವಿಷಯವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲು ಯಾವುದೇ ಬಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಎಂಟನೇ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯು ಯಾವ ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಕ್ಷಣೆಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದರಿಂದ, ಇತರ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡುವ ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ರಾಜ್ಯವು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದರ ಮಿತಿಯನ್ನು ಅದು ನಿಗದಿಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ವಾದಿಸಿತು.

ಈ "ಸೋಮಾರಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ"ಯನ್ನು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಟೀಕಿಸಿದ್ದು, ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ತಾಂತ್ರಿಕ ಅಂಶಗಳ ಹಿಂದೆ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಿತು. ನೀತಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅವರು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ, ಅವರು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸೋಮಾರಿತನವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನಿಯಮದ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದಿರಲು ಸಮರ್ಥನೆ ನೀಡುವ ಕಾರಣವಾಗಿ ನೋಡಬಾರದು; ಪರಿಹರಿಸಬೇಕಾದ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿ ನೋಡಬೇಕು ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಹೇಳಿದೆ.

►ಸಂವಿಧಾನ ಏನು ಹೇಳುತ್ತದೆ?

ತಮ್ಮ ಮಾತೃಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಕಲಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಹಲವಾರು ನಿಬಂಧನೆಗಳಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ. ರಾಜಸ್ಥಾನ ಸರ್ಕಾರವು ಅದನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಹೇಳಿದೆ.

350A ವಿಧಿಯು "ಭಾಷಾ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಮಾತೃಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬೋಧನೆಗಾಗಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕು" ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿರುವ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜಸ್ಥಾನಿ ಭಾಷಿಕರು ಭಾಷಾ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರು ಎಂದು ಅರ್ಜಿದಾರರು ವಾದಿಸಿದ್ದರು. ರಾಜಸ್ಥಾನಿ ಭಾಷಿಕರು ಈ ನಿಬಂಧನೆಯಡಿ ದೊರೆಯುವ ರಕ್ಷಣೆಯೊಳಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದ ಈ ವಾದ ಅಂಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.

21A ವಿಧಿಯು ಉಚಿತ ಮತ್ತು ಕಡ್ಡಾಯ ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಕ್ಕನ್ನು ಖಾತರಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಕ್ಕು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಬೋಧನಾ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗದಂತೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿದೆ. ಭಾಷಾ ಅಡೆತಡೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗದ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು "ಗುಣಮಟ್ಟ" ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯು ವಿಷಯವನ್ನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಗ್ರಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕೋರ್ಟ್ ಹೇಳಿದೆ.

ಆರ್ಟಿಕಲ್ 19(1)(ಎ) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ವಾಕ್ ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಕ್ಕಿಗೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಅರ್ಥ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಭಾಷೆ "ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸಾಧನವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಅದು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮೂಲತತ್ವವಾಗಿದೆ. ಇದು ಚಿಂತನೆಯು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಗುರುತಿನ ಅರಿವು ಮೂಡುವ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ" ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಹೇಳಿದೆ.

ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ರೂಪಿಸಿದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀತಿ (NEP), 2020 ಕನಿಷ್ಠ 5ನೇ ತರಗತಿಯವರೆಗೆ ಮತ್ತು ಮೇಲಾಗಿ 8ನೇ ತರಗತಿಯವರೆಗೆ ಮನೆ ಅಥವಾ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬೋಧನೆಯನ್ನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮಕ್ಕಳು ಪರಿಚಿತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಪ್ರಮೇಯವನ್ನು ಇದು ಆಧರಿಸಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಗಳಾದ್ಯಂತ ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಷಾ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಬಳಕೆಯನ್ನೂ ಇದು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಅರ್ಜಿದಾರರು ರಾಜಸ್ಥಾನದ ನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ವಿರೋಧಾಭಾಸವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ರಾಜ್ಯವು ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಗುಜರಾತಿ, ಪಂಜಾಬಿ ಮತ್ತು ಸಿಂಧಿ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಾಜಸ್ಥಾನಿಯನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಕೆಲವು ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಇತರ ಭಾಷೆಗಳಿಗಿಂತ ಏಕೆ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ, ರಾಜ್ಯವು ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ ನೀಡಲು ವಿಫಲವಾಯಿತು. ಈ ಅಸಮಾನ ರೀತಿಯು "ನಿರಂಕುಶ" ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿದ್ದು, ಇದು ಆರ್ಟಿಕಲ್ 14 ಅನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸುಪ್ರೀಂಕೋರ್ಟ್ ಹೇಳಿದೆ.

►ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಹೇಳಿದ್ದು ಏನು?

ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ REET 2021 ನೇಮಕಾತಿಯನ್ನು ಮರುಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದ ಸುಪ್ರೀಂಕೋರ್ಟ್, ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಭಾಷೆ ಕೇವಲ ಸಣ್ಣ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಆಯ್ಕೆ ಅಥವಾ ಬೋಧನಾ ಶೈಲಿಯಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿತು. ಬದಲಾಗಿ, ಅದು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಗುರುತಿನ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಕಲಿಕೆಯು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಒಳಗೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಪ್ರವೇಶಿಸಬಹುದಾದದ್ದಾಗಿರಲು ಇದು ಏಕೈಕ ಮಾರ್ಗ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿತು.

ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಭರವಸೆಗಳು ಮತ್ತು ನೆಲದ ಅನುಷ್ಠಾನದ ನಡುವಿನ ಅಂತರವನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಟೀಕಿಸಿತು. ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಸರಿಯಾದ ಅನುಷ್ಠಾನವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಹಕ್ಕು ಕೇವಲ ಪೊಳ್ಳು ಭರವಸೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ವಾಸ್ತವ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅದು ಗಮನಿಸಿತು.

ಮಗುವಿನ ಮಾತೃಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯುವ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ ನ್ಯಾಯಾಲಯ, 19(1)(a) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತ ವಾಕ್ ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಖಾತರಿಯು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಥವಾಗುವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಹಕ್ಕನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಇದು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲಾ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಮಗುವಿನ ಸ್ವಂತ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಅರ್ಥೈಸುತ್ತದೆ.

ಇದು 2014ರಲ್ಲಿ ಸ್ಟೇಟ್ ಆಫ್ ಕರ್ನಾಟಕ Vs ಅಸೋಸಿಯೇಟೆಡ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮೀಡಿಯಂ ಪ್ರೈಮರಿ ಅಂಡ್ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಸ್ಕೂಲ್ಸ್ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನೀಡಿದ್ದ ತೀರ್ಪನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿತು. ಭಾಷಾ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರು ನಡೆಸುವ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡವನ್ನು ಬೋಧನಾ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸುವ ರಾಜ್ಯದ ನೀತಿಗೆ ಸವಾಲಾಗಿ ಉದ್ಭವಿಸಿದ್ದ ಆ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ, ನ್ಯಾಯಾಲಯವು "ಒಂದು ಮಗು ಅಥವಾ ಅವನ ಪರವಾಗಿ ಅವನ ಪೋಷಕರು ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುವ ಬೋಧನಾ ಮಾಧ್ಯಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಆಯ್ಕೆಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಕ್ಕನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ" ಎಂದು ತೀರ್ಪು ನೀಡಿತ್ತು.

ಶಿಕ್ಷಣ ಹಕ್ಕು ಕಾಯ್ದೆ, 2009ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಸೆಕ್ಷನ್ 29(2)(f) "ಬೋಧನಾ ಮಾಧ್ಯಮವು ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಮಗುವಿನ ಮಾತೃಭಾಷೆಯಲ್ಲಿರಬೇಕು" ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಎನ್‌ಇಪಿ 2020ರ ಪ್ರಕಾರ ಮಾತೃಭಾಷಾ ಆಧಾರಿತ ಶಿಕ್ಷಣದ ಕುರಿತು ಸಮಗ್ರ ನೀತಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸಲು, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ರಾಜಸ್ಥಾನಿಯನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲು ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯಾದ್ಯಂತ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿಷಯವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ಬೋಧನಾ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಪರಿಚಯಿಸಲು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ನಿರ್ದೇಶನ ನೀಡಿತು.