ಹಿಂದೂ–ಮುಸ್ಲಿಂ ಸೌಹಾರ್ದದ ಸಂಕೇತ ಅಶ್ಫಾಕುಲ್ಲಾ ಖಾನ್

ಆ ದಿನಗಳು...

1900ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 22. ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಶಹಜಹಾನ್‌ ಪುರದಲ್ಲಿ ಪಠಾಣ್ ಮನೆತನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಮಗುವಿನ ಜನನವಾಯಿತು. ತಂದೆ ಶಫೀಕುಲ್ಲಾ ಖಾನ್, ತಾಯಿ ಮಜ್ರುನ್ನಿಸಾ ಬೇಗಂ. ಮಗುವಿಗೆ ಅಶ್ಫಾಕುಲ್ಲಾ ಖಾನ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಡಲಾಯಿತು.

ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಪೊಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಸರಕಾರಿ ನೌಕರರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕುಟುಂಬದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಅವರದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಸುಖ, ಸಂಪತ್ತು, ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಕೊರತೆಯಿರದ ಮನೆತನದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ್ದರೂ, ಅಶ್ಫಾಕ್ ಅವರ ಕನಸು ಮಾತ್ರ ಭಿನ್ನವಾಗಿತ್ತು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ದಾಸ್ಯದಿಂದ ತಾಯ್ನಾಡನ್ನು ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವುದೇ ಅವರ ಬದುಕಿನ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು.

ಇಂದು ಜಾತಿ, ಧರ್ಮಗಳ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಜನರನ್ನು ವಿಭಜಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಅಶ್ಫಾಕುಲ್ಲಾ ಖಾನ್ ಮತ್ತು ರಾಮ್ ಪ್ರಸಾದ್ ಬಿಸ್ಮಿಲ್ ಅವರ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಒಬ್ಬರು ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮದ ಶ್ರದ್ಧಾಳು, ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಕಟ್ಟಾ ಆರ್ಯ ಸಮಾಜಿ. ಆದರೆ, ಅವರ ಸ್ನೇಹದ ನಡುವೆ ಧರ್ಮದ ಗೋಡೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ದೇಶದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೇ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಬೆಸೆಯುವ ಕೊಂಡಿಯಾಗಿತ್ತು.

Full View

ಗಾಂಧೀಜಿ ಚಳವಳಿ ಹಿಂಪಡೆದ ಬಳಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಹಾದಿ

ಕುದುರೆ ಸವಾರಿ, ಈಜು, ಬೇಟೆ ಮತ್ತು ಉರ್ದು ಶಾಯರಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಅಶ್ಫಾಕ್, 1920ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧೀಜಿ ಅವರ ಅಸಹಕಾರ ಚಳವಳಿಗೆ ಧುಮುಕಿದರು. ಆದರೆ, 1922ರಲ್ಲಿ ಚೌರಿಚೌರಾ ಹಿಂಸಾಚಾರದ ಬಳಿಕ ಗಾಂಧೀಜಿ ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಹಿಂಪಡೆದಾಗ ಹಲವು ಯುವಕರು ನಿರಾಶೆಗೊಂಡರು. ಬ್ರಿಟಿಷರನ್ನು ದೇಶದಿಂದ ಹೊರದಬ್ಬಲು ಸಶಸ್ತ್ರ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಹಾದಿಯೇ ಸೂಕ್ತ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದ ಯುವಕರು ಸಂಘಟಿತರಾದರು.

‘ಹಿಂದೂಸ್ತಾನ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್’ (HRA) ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಘಟನೆಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ಅದರ ನಾಯಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದ ರಾಮ್ ಪ್ರಸಾದ್ ಬಿಸ್ಮಿಲ್ ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಅಶ್ಫಾಕ್ ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟರು.

ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಶ್ಫಾಕ್ ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತದೊಂದಿಗಿನ ನಂಟಿನ ಬಗ್ಗೆ ಬಿಸ್ಮಿಲ್ ಅವರಿಗೆ ಅನುಮಾನವಿತ್ತು. ಆದರೆ, ಅಶ್ಫಾಕ್ ಅವರ ದೇಶಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಅರಿತ ಬಳಿಕ ಅವರನ್ನು ಆತ್ಮೀಯವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಬಿಸ್ಮಿಲ್ ಅವರನ್ನು ಅಶ್ಫಾಕ್ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ‘ಪಂಡಿತ್ ಜೀ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಕ್ರಮೇಣ ಇಬ್ಬರ ಸ್ನೇಹ ಆತ್ಮೀಯ ಸೋದರತ್ವವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು.

ಕಾಕೋರಿ ರೈಲಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಖಜಾನೆಗೆ ಕನ್ನ

ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಮದ್ದುಗುಂಡುಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು ಹಣದ ಅಗತ್ಯವಿತ್ತು. ಬಡ ಜನರಿಂದ ಹಣ ಕಸಿಯಬಾರದು ಎಂಬ ನಿಲುವು ಹೊಂದಿದ್ದ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರಕಾರದ ಖಜಾನೆಯನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡರು.

1925ರ ಆಗಸ್ಟ್ 9ರಂದು ಲಖನೌ ಸಮೀಪದ ಕಾಕೋರಿ ಬಳಿ 8-ಡೌನ್ ರೈಲನ್ನು ಸರಪಳಿ ಎಳೆದು ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು. ರೈಲಿನಲ್ಲಿ ಸಾಗಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರಕಾರದ ಹಣವನ್ನು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಗಳು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಈ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ‘ಕಾಕೋರಿ ರೈಲು ದರೋಡೆ’ ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.

ಈ ಘಟನೆಯ ಬಳಿಕ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಗಳ ಬಂಧನಕ್ಕಾಗಿ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಬಲೆ ಬೀಸಿತು. ಅನೇಕ ನಾಯಕರು ಬಂಧನಕ್ಕೊಳಗಾದರು. ಆದರೆ, ಅಶ್ಫಾಕ್ ವೇಷ ಬದಲಿಸಿಕೊಂಡು ತಲೆಮರೆಸಿಕೊಂಡರು. ಬಿಹಾರದ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಗಣಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕನಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಬಳಿಕ ರಷ್ಯಾದ ನೆರವು ಪಡೆದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ದಿಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು.

ಆದರೆ, ಬಾಲ್ಯದ ಮುಸ್ಲಿಂ ಗೆಳೆಯನೊಬ್ಬನ ದ್ರೋಹದಿಂದ 1926ರಲ್ಲಿ ಬಂಧನಕ್ಕೊಳಗಾದರು.

ಧರ್ಮದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಒಡೆಯುವ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಸಂಚು

ಅಶ್ಫಾಕ್ ಅವರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಅವರ ಮನಸ್ಸು ಬದಲಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ರಾಮ್ ಪ್ರಸಾದ್ ಬಿಸ್ಮಿಲ್ ವಿರುದ್ಧ ಸಾಕ್ಷಿ ನೀಡಿದರೆ ಕ್ಷಮಾದಾನ, ಸರಕಾರಿ ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಹಣದ ಬಹುಮಾನ ನೀಡುವುದಾಗಿ ಆಮಿಷವೊಡ್ಡಿದರೆಂದು ಈ ಘಟನೆಯ ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಬಿಸ್ಮಿಲ್ ಹಿಂದೂ ರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಬಯಸಿದ್ದು, ಮುಸ್ಲಿಂ ಯುವಕರನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಆರೋಪದ ಮೂಲಕ ಇಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಬಿರುಕು ಮೂಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಾಯಿತು.

ಆದರೆ, ಅಶ್ಫಾಕ್ ಈ ಆಮಿಷಕ್ಕೆ ಮಣಿಯಲಿಲ್ಲ. ಬಿಸ್ಮಿಲ್ ತಮ್ಮ ಆತ್ಮೀಯ ಸಹಚರ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ದೇಶದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದ ಸೋದರ ಎಂಬ ನಿಲುವಿನಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ನಿಂತರು. ಧರ್ಮದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ದೇಶಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಅಳೆಯಲಾಗದು ಎಂಬುದನ್ನು ತಮ್ಮ ನಡೆ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸಿದರು.

ಜೀವ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ದೇಶಕ್ಕೂ ಆತ್ಮೀಯ ಸ್ನೇಹಿತನಿಗೂ ದ್ರೋಹ ಬಗೆಯುವುದಕ್ಕಿಂತ ನೇಣುಗಂಬವನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಸಿದ್ಧ ಎಂಬುದು ಅವರ ದೃಢ ನಿಲುವಾಗಿತ್ತು.

27ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಣಾರ್ಪಣೆ

ಕಾಕೋರಿ ಪ್ರಕರಣದ ವಿಚಾರಣೆಯ ಬಳಿಕ ರಾಮ್ ಪ್ರಸಾದ್ ಬಿಸ್ಮಿಲ್, ಅಶ್ಫಾಕುಲ್ಲಾ ಖಾನ್, ರೋಶನ್ ಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ರಾಜೇಂದ್ರ ಲಾಹಿರಿ ಅವರಿಗೆ ಮರಣದಂಡನೆ ವಿಧಿಸಲಾಯಿತು.

1927ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 19ರಂದು ಫೈಜಾಬಾದ್ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ಅಶ್ಫಾಕುಲ್ಲಾ ಖಾನ್ ಅವರನ್ನು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಆಗ ಅವರಿಗೆ ಕೇವಲ 27 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸು. ಪವಿತ್ರ ಕುರಾನ್ ಹಿಡಿದು, ವುಝು ಮಾಡಿ, ನಮಾಝ್ ಮುಗಿಸಿ ಗಲ್ಲುಗಂಬದತ್ತ ನಡೆದ ಅವರು ಸಾವಿನ ಭಯಕ್ಕೆ ಮಣಿಯಲಿಲ್ಲ. ತಾಯ್ನಾಡಿನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದ್ದಕ್ಕೆ ಹೆಮ್ಮೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು.

ಅದೇ ದಿನ ಗೋರಖ್‌ಪುರ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ರಾಮ್ ಪ್ರಸಾದ್ ಬಿಸ್ಮಿಲ್ ಅವರನ್ನೂ ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಇಬ್ಬರ ಬದುಕು ಅಂತ್ಯಗೊಂಡರೂ, ಅವರ ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ದೇಶಪ್ರೇಮದ ಆದರ್ಶಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಜೀವಂತವಾಗಿವೆ.

ಅಶ್ಫಾಕುಲ್ಲಾ ಖಾನ್ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ‘ಹಸ್ರತ್’ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯನಾಮದಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಶಾಯರಿ ಅವರ ದೇಶಪ್ರೇಮದ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆ:

“ವತನ್ ಹಮಾರಾ ರಹೇ ಶಾದ್‌ಕಾಮ್ ಔರ್ ಆಜಾದ್,

ಹಮಾರಾ ಕ್ಯಾ ಹೈ ಅಗರ್ ಹಮ್ ರಹೇಂ, ನ ರಹೇಂ...”

ಅಂದರೆ, ‘ನನ್ನ ದೇಶ ಸದಾ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಬಾಳಲಿ; ನಾವಿರುತ್ತೇವೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬುದು ಮುಖ್ಯವಲ್ಲ.’

1900ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 22ರಂದು ಜನಿಸಿದ ಅಶ್ಫಾಕುಲ್ಲಾ ಖಾನ್, ಕೇವಲ 27 ವರ್ಷಗಳ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ಅರ್ಪಿಸಿದರು. ಸುಖ, ಸಂಪತ್ತು, ಅಧಿಕಾರಕ್ಕಿಂತ ದೇಶದ ಸ್ವಾಭಿಮಾನವೇ ದೊಡ್ಡದು ಎಂದು ಬದುಕಿ ತೋರಿಸಿದರು.

ಧರ್ಮದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ ಹರಡುವವರು ಅಶ್ಫಾಕುಲ್ಲಾ ಖಾನ್ ಅವರ ಬದುಕನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ಓದಬೇಕು. ಹಿಂದೂ ಆಗಿದ್ದ ರಾಮ್ ಪ್ರಸಾದ್ ಬಿಸ್ಮಿಲ್ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಆಗಿದ್ದ ಅಶ್ಫಾಕುಲ್ಲಾ ಖಾನ್ ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಗಲಿಗೆ ಹೆಗಲು ಕೊಟ್ಟು ಹೋರಾಡಿದರು. ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಲಿಲ್ಲ; ತಮ್ಮ ಆದರ್ಶಗಳನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಲಿಲ್ಲ.

ಅವರ ಸ್ನೇಹ ನಮಗೆ ಸಾರುವ ಸಂದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟ: ಧರ್ಮ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ನಂಬಿಕೆಯಾಗಿರಬಹುದು; ಆದರೆ ದೇಶದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ಏಕತೆ ಮತ್ತು ಸೌಹಾರ್ದ ಎಲ್ಲರ ಸಾಮೂಹಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ. ಅಶ್ಫಾಕುಲ್ಲಾ ಖಾನ್ ಅವರ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಬಲಿದಾನ ಭಾರತದ ಯುವಜನತೆಗೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಆರದ ದಾರಿದೀಪ.