ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರತೀಕಾರವೋ ಅಥವಾ ಮನುಷ್ಯನ ದುರಾಸೆಗೆ ಪ್ರತಿಫಲವೋ?

ವಯನಾಡ್‌ನ ಭೂಕುಸಿತವಾಗಲಿ, ಜಮ್ಮುವಿನ ಭೂಕುಸಿತವಾಗಲಿ, ಅವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕೋಪದ ಕಥೆಗಳಲ್ಲ; ಮಾನವ ಸಮಾಜವು ತನ್ನದೇ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ಕಟ್ಟಕಡೆಯ ಎಚ್ಚರಿಕೆಗಳು. ಆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನು ಈಗಲೂ ನಾವು ಆಲಿಸದಿದ್ದರೆ, ಮುಂದಿನ ದುರಂತ ಯಾವ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ, ಯಾವ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ, ಯಾವ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ನೀಡಲು ಯಾರಿಂದಲೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ನಾಗರಿಕತೆ ಎಂದಿಗೂ ಶಾಶ್ವತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಬದುಕಲು ಕಲಿಯುವ ನಾಗರಿಕತೆಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇದೇ ವಯನಾಡ್, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಇಂದು ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭೂಕುಸಿತ ನಮಗೆ ಕಲಿಸುತ್ತಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಪಾಠ.

ಪ್ರಕೃತಿ ಮನುಷ್ಯನ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಬಲ್ಲದು; ಆದರೆ ಅವನ ದುರಾಸೆಯನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಪೂರೈಸಲಾರದು. ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಈ ಮಾತನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಳ್ಳಲೇಬೇಕು. ಕಳೆದ ಶನಿವಾರ ಮತ್ತು ರವಿವಾರ ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬ ಕೇರಳದ ವಯನಾಡ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೇಪ್ಪಾಡಿ, ಕಾಂತಪ್ಪರ ಜಲಪಾತ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಬೆಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿದ್ದೆವು. ಮಳೆಗಾಲದ ಹಸಿರನ್ನೇ ಹೊದಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಪದಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೋಡಗಳನ್ನು ಸೀಳಿಕೊಂಡು ನಿಂತ ಬೆಟ್ಟಗಳು, ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಜಲಪಾತಗಳು, ಮಂಜಿನಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಕಣಿವೆಗಳು, ಮಳೆಯ ಸದ್ದಿನ ನಡುವೆ ತಲೆಎತ್ತಿದ್ದ ಕಾಡುಗಳು ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕೃತಿ ಇನ್ನೂ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಮೂಡಿಸಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಆ ಸೌಂದರ್ಯದ ಹಿಂದೆಯೇ ಒಂದು ಮೌನ ಆತಂಕವೂ ಅಡಗಿರುವುದು ಅಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಆ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ಕೇವಲ ಎರಡು ದಿನಗಳಲ್ಲೇ, ಮಂಗಳವಾರ ಮೇಪ್ಪಾಡಿ ಸಮೀಪದ ಕಲ್ಲಾಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ಭೂಕುಸಿತದಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಪ್ರಾಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಹಲವರು ಕಾಣೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿದ ಕ್ಷಣ, ಎರಡು ದಿನಗಳ ಹಿಂದೆ ನಾನು ನಡೆದಾಡಿದ ಅದೇ ನೆಲ ಈಗ ಜೀವಗಳನ್ನು ನುಂಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಯೋಚನೆಯೇ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಡುಗಿಸಿತು. ಕಳೆದ ವರ್ಷದ ಜುಲೈನಲ್ಲಿ ಇದೇ ವಯನಾಡಿನ ಚೂರಲ್ಮಲ ಮತ್ತು ಮುಂಡಕ್ಕೈ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ಭೀಕರ ಭೂಕುಸಿತದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಮಂದಿ ಮೃತಪಟ್ಟರು; ಎರಡು ಗ್ರಾಮಗಳು ಬಹುತೇಕ ನಕ್ಷೆಯಿಂದ ಅಳಿದುಹೋದವು. ಆ ಗಾಯ ಒಣಗುವ ಮುನ್ನವೇ ಮತ್ತೊಂದು ದುರಂತ. ಇದೇ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಜಮ್ಮು-ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿಯೂ ಭಾರೀ ಮಳೆಯಿಂದ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಭೂಕುಸಿತಗಳು ಸಂಭವಿಸಿ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು, ವಾಹನಗಳು ಮಣ್ಣಿನಡಿ ಹೂತುಹೋಗಿ ಆಸ್ತಿ-ಪಾಸ್ತಿಗೆ ಅಪಾರ ನಷ್ಟ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಈ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಪ್ರಕೃತಿ ವಿಕೋಪ ಎಂದು ಕರೆಯುವುದರಿಂದ ನಾವು ನಮ್ಮ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದೇ? ಅಥವಾ ಇವು ಮನುಷ್ಯ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮಾದರಿಯ ಪರಿಣಾಮಗಳೇ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಂದು ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಎದುರಾಗುತ್ತಿದೆ.

ಭೂಕುಸಿತ ಎನ್ನುವುದು ಹೊಸ ಸಂಗತಿಯಲ್ಲ. ಪರ್ವತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮಣ್ಣು, ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳು ಜಾರುತ್ತಲೇ ಬಂದಿವೆ. ಆದರೆ ಕಳೆದ ಎರಡು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ತೀವ್ರತೆ, ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಜೀವಹಾನಿಯ ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯರೂ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನೂ ಆತಂಕಕ್ಕೀಡು ಮಾಡಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಭೂಕುಸಿತ ಅಪಾಯ ಪ್ರದೇಶಗಳ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗ ಹಿಮಾಲಯ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಕೇರಳದ ವಯನಾಡ್, ಇಡುಕ್ಕಿ, ಕೊಟ್ಟಾಯಂ, ಕೋಯಿಕ್ಕೋಡ್, ಕರ್ನಾಟಕದ ಕೊಡಗು, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಅಲ್ಲದೆ ಉತ್ತರಾಖಂಡ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು-ಕಾಶ್ಮೀರ ಈಗ ಪದೇ ಪದೇ ಈ ದುರಂತವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿವೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸ್ವಭಾವವಲ್ಲ; ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಹವಾಮಾನ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪದ ಪರಿಣಾಮವೂ ಹೌದು.

ಭೂಗರ್ಭಶಾಸ್ತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಕೋಟ್ಯಂತರ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ರೂಪುಗೊಂಡ ಈ ಬೆಟ್ಟಗಳು ಭಾರೀ ಮಳೆಯ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಮತೋಲನದಲ್ಲಿವೆ. ಇವುಗಳ ಮಣ್ಣಿನ ಪದರಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆ. ಆದರೆ ಅರಣ್ಯ ನಾಶ, ಬೆಟ್ಟಗಳ ಕೊರೆಯುವಿಕೆ, ಕಲ್ಲು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ, ಸ್ಫೋಟಕಗಳ ಬಳಕೆ, ಅಗಲವಾದ ರಸ್ತೆ ನಿರ್ಮಾಣ, ಸುರಂಗ ಕಾಮಗಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣವಿಲ್ಲದ ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಈ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಭಾರೀ ಮಳೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೀರು ಮಣ್ಣಿನೊಳಗೆ ಅತಿಯಾಗಿ ಸೇರಿ ಇಳಿಜಾರು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಣ್ಣಿನ ಪದರವೇ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಮಳೆ ಮಾತ್ರ ಭೂಕುಸಿತಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗದೆ ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸಲಾದ ಬೆಟ್ಟವೂ ನಿಜವಾದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಹವಾಮಾನ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಕ್ಲೌಡ್‌ಬರ್ಸ್ಟ್ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಪಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುವ ಘಟನೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಜಾಗತಿಕ ತಾಪಮಾನ ಏರಿಕೆಯಿಂದ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ತೇವಾಂಶ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಕೆಲವೇ ಗಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಡೀ ತಿಂಗಳ ಮಳೆ ಸುರಿಯುವ ಸ್ಥಿತಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಕುರಿತ ಅಂತರ ಸರಕಾರಿ ಸಮಿತಿ ಕೂಡ ದಕ್ಷಿಣ ಏಶ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತಿವೃಷ್ಟಿಯ ಘಟನೆಗಳು ಮುಂದಿನ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಆದರೆ ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ನಾವು ತಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕೈಕಟ್ಟಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಸರಿಯಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಮಳೆ ಎಷ್ಟೇ ಬಂದರೂ, ಅರಣ್ಯಗಳು ದಟ್ಟವಾಗಿದ್ದರೆ ಮತ್ತು ಬೆಟ್ಟಗಳ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರಚನೆ ಉಳಿದಿದ್ದರೆ ಹಾನಿಯ ಪ್ರಮಾಣ ಕಡಿಮೆಯಾಗಬಹುದಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಅನೇಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ತೋರಿಸಿವೆ.

ವಯನಾಡ್, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಉತ್ತರಾಖಂಡದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಳೆದ ಎರಡು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಭಾರೀ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿದೆ. ರೆಸಾರ್ಟ್‌ಗಳು, ಹೋಂಸ್ಟೇಗಳು, ವೀಕ್ಷಣಾ ತಾಣಗಳು, ಅಗಲವಾದ ರಸ್ತೆಗಳು, ಪಾರ್ಕಿಂಗ್ ಸ್ಥಳಗಳು, ಕಾಂಕ್ರಿಟ್ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಮತ್ತು ಬೆಟ್ಟದ ಇಳಿಜಾರುಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿರುವ ಹೊಸ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಿಸರದ ಮೇಲೆ ಅಪಾರ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿವೆ. ಅನೇಕ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನು ಕೊರೆದು ರಸ್ತೆ ಮತ್ತು ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಜಲಹರಿವುಗಳ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬೆಟ್ಟದ ಇಳಿಜಾರುಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಗೋಡೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿದಾಗ ಪ್ರಕೃತಿ ತನ್ನದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಜೀವಹಾನಿ ಮತ್ತು ಆಸ್ತಿ ನಷ್ಟವಾಗುವುದರಿಂದ ನಾವು ಅದನ್ನು ವಿಕೋಪ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತೇವೆ; ಆದರೆ ಅದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಮಾತ್ರ.

ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಕಲ್ಲು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತೊಂದು ಗಂಭೀರ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ರಾನೈಟ್ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಲ್ಲುಗಳಿಗಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಸ್ಫೋಟಕ ಆಧಾರಿತ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಒಳರಚನೆಯನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಆರೋಪವನ್ನು ಪರಿಸರ ಹೋರಾಟಗಾರರು ಹಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರತೀ ಸ್ಫೋಟವೂ ಕೇವಲ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಒಡೆಯುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೂಪದರದ ಸ್ಥಿರತೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ. ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ನಡೆಯುವ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಮೀಪದ ಇಳಿಜಾರುಗಳು ಅತಿವೃಷ್ಟಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಅಪಾಯಕ್ಕೊಳಗಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ ಎಂದು ಅನೇಕ ಭೂವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಎಚ್ಚರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಡಾ. ಮಾಧವ್ ಗಾಡ್ಗೀಳ್ ಅವರ ಮಾತುಗಳು ಇಂದು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತವೆ. ಅವರು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲ; ಅದು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಜೀವನಾಡಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು. ಅವರ ನೇತೃತ್ವದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪರಿಸರ ತಜ್ಞರ ಸಮಿತಿ ಪರಿಸರ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ, ಅತಿಯಾದ ಕಾಂಕ್ರಿಟ್ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಹಾನಿಕಾರಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿತ್ತು. ಆದರೆ ಗಾಡ್ಗೀಳ್ ವರದಿಯನ್ನು ಅನೇಕ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ವಿರೋಧಿ ಎಂದು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಯಿತು. ರೈತರು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರು ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಯವನ್ನೂ ಹುಟ್ಟುಹಾಕಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ವರದಿಯ ಮೂಲ ಆಶಯ ಪರಿಸರವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡೇ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಡೆಸುವುದಾಗಿತ್ತು.

ನಂತರ ಕೇಂದ್ರ ಸರಕಾರ ಡಾ. ಕೆ. ಕಸ್ತೂರಿ ರಂಗನ್ ಅವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಸಮಿತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿತು. ಈ ಸಮಿತಿಯು ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸ್ನೇಹಿ ವಿಧಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿತು. ಉಪಗ್ರಹ ಚಿತ್ರಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪರಿಸರ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿತು. ಆದರೆ ಅನೇಕ ಪರಿಸರ ತಜ್ಞರು, ಉಪಗ್ರಹ ಚಿತ್ರಗಳು ಕಾಡಿನ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಮಾತ್ರ ತೋರಿಸಬಹುದು; ಅಲ್ಲಿನ ಜನರ ಜೀವನ, ನೀರಿನ ಹರಿವು, ಮಣ್ಣಿನ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಿಸರ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಟೀಕಿಸಿದರು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಗಾಡ್ಗೀಳ್ ಮತ್ತು ಕಸ್ತೂರಿರಂಗನ್ ವರದಿಗಳ ನಡುವಿನ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪರಿಸರದ ನಡುವಿನ ಭಾರತದ ನೀತಿ ಗೊಂದಲದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗಿದೆ.

ಇಂದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಂಭವಿಸುತ್ತಿರುವ ಭೂಕುಸಿತಗಳನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಈ ವರದಿಗಳ ಮಹತ್ವ ಮತ್ತಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ರಸ್ತೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದಾಗ, ಸುರಂಗ ಕೊರೆದಾಗ, ಸಾವಿರಾರು ಟನ್ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಸ್ಫೋಟಿಸಿ ತೆಗೆಯುವಾಗ, ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆಯೇ ಬಹುಮಹಡಿ ರೆಸಾರ್ಟ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದಾಗ, ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಕಡಿದು ರಬ್ಬರ್, ಕಾಫಿ ಅಥವಾ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದಾಗ, ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ತಕ್ಷಣ ಗೋಚರಿಸದಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಒಂದು ದಿನ ಪ್ರಕೃತಿ ತನ್ನ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗ ನಾವು ಅದನ್ನು ದುರಂತ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತೇವೆ.

ಪರಿಸರ ಹೋರಾಟಗಾರ್ತಿ ಡಾ. ವಂದನಾ ಶಿವ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಿರುದ್ಧದ ಹಿಂಸೆ ಕೊನೆಗೆ ಮಾನವನ ವಿರುದ್ಧದ ಹಿಂಸೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಮಾತು ಇಂದು ವಯನಾಡಿನ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಪರಿಸರ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಮರಗಳನ್ನು ಉಳಿಸುವ ವಿಷಯವಲ್ಲ; ಅದು ಮನುಷ್ಯನ ಬದುಕನ್ನೇ ಉಳಿಸುವ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಇದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಸುನೀತಾ ನಾರಾಯಣ್ ಕೂಡ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಈಗ ಭವಿಷ್ಯದ ಆತಂಕವಲ್ಲ; ಅದು ಇಂದಿನ ಭಾರತದ ಬದುಕಿನ ವಾಸ್ತವ. ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯೋಜನೆಯೂ ಹವಾಮಾನ ಅಪಾಯವನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡೇ ರೂಪುಗೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಭೂವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಮತ್ತೊಂದು ಮಹತ್ವದ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಭೂಕುಸಿತಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಅಂಶಗಳು ಒಂದೇ ಅಲ್ಲ. ಅತಿವೃಷ್ಟಿ, ಮಣ್ಣಿನ ರಚನೆ, ಇಳಿಜಾರಿನ ಕೋನ, ಭೂಗರ್ಭಜಲದ ಒತ್ತಡ, ಅರಣ್ಯ ನಾಶ, ಭೂಕಂಪನ, ಸ್ಫೋಟಕಗಳ ಬಳಕೆ, ರಸ್ತೆ ನಿರ್ಮಾಣ, ಸುರಂಗ ಕಾಮಗಾರಿಗಳು ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ಒಂದು ಹಂತದಲ್ಲಿ ಬೆಟ್ಟದ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭೂಕುಸಿತವನ್ನೂ ಕೇವಲ ಭಾರೀ ಮಳೆಯಿಂದ ಘಟಿಸಿದೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುವುದು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ.

ಜಮ್ಮು-ಕಾಶ್ಮೀರದ ಇತ್ತೀಚಿನ ಭೂಕುಸಿತಗಳೂ ಇದೇ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಹಿಮಾಲಯವು ಭೂಗರ್ಭಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ಇನ್ನೂ ಯುವ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಯಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಭೂಚಲನೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಅತಿವೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಹಿಮ ಕರಗುವಿಕೆಯ ಮಾದರಿಗಳೂ ಬದಲಾಗುತ್ತಿವೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ರಸ್ತೆ ವಿಸ್ತರಣೆ, ಸುರಂಗ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಭಾರೀ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಯೋಜನೆಗಳು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮಾನದಂಡಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರದಿದ್ದರೆ ಅಪಾಯ ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಹಿಮಾಲಯ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದರೂ, ಎರಡೂ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಇಂದು ಒಂದೇ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿವೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದರೆ ಅದರ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಮಾನವ ಜೀವಗಳಿಂದಲೇ ತೆರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಪತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಭೂಕುಸಿತ ಅಪಾಯ ನಕ್ಷೆಗಳು, ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಭೂಬಳಕೆ ಯೋಜನೆಗಳ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಮೀಕ್ಷೆ ದೇಶದ ಅನೇಕ ಜಿಲ್ಲೆಗಳನ್ನು ಭೂಕುಸಿತ ಅಪಾಯ ವಲಯಗಳೆಂದು ಗುರುತಿಸಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ನೀತಿ ನಿರ್ಧಾರಗಳ ಕೇಂದ್ರವಾಗುವ ಬದಲು ಕಡತಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತಿರುವುದು ದೊಡ್ಡ ದುರಂತವಾಗಿದೆ. ಅನೇಕ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಭೂಬಳಕೆ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಪರಿಸರ ಪರಿಣಾಮ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೇಲೂ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಎದ್ದಿವೆ.

ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರವೂ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಸಿರು ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ಹಲವು ತೀರ್ಪುಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಭಾಗವೆಂದು ಹೇಳಿವೆ. ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆಯ ತತ್ವ ಮತ್ತು ಮಾಲಿನ್ಯಕಾರನೇ ವೆಚ್ಚ ಭರಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ತತ್ವಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಹಲವು ಬಾರಿ ಪುನರುಚ್ಚರಿಸಿವೆ. ಆದರೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ತೀರ್ಪುಗಳು ಮಾತ್ರ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರುವ ರಾಜಕೀಯ ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತದ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯೂ ಅಗತ್ಯ.

ವಯನಾಡ್‌ನ ಭೂಕುಸಿತವಾಗಲಿ, ಜಮ್ಮುವಿನ ಭೂಕುಸಿತವಾಗಲಿ, ಅವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕೋಪದ ಕಥೆಗಳಲ್ಲ; ಮಾನವ ಸಮಾಜವು ತನ್ನದೇ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ಕಟ್ಟಕಡೆಯ ಎಚ್ಚರಿಕೆಗಳು. ಆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನು ಈಗಲೂ ನಾವು ಆಲಿಸದಿದ್ದರೆ, ಮುಂದಿನ ದುರಂತ ಯಾವ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ, ಯಾವ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ, ಯಾವ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ನೀಡಲು ಯಾರಿಂದಲೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ನಾಗರಿಕತೆ ಎಂದಿಗೂ ಶಾಶ್ವತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಬದುಕಲು ಕಲಿಯುವ ನಾಗರಿಕತೆಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇದೇ ವಯನಾಡ್, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಇಂದು ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭೂಕುಸಿತ ನಮಗೆ ಕಲಿಸುತ್ತಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಪಾಠ.