ನಮಗೆ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದ ಧ್ವನಿ

ಕಲಾವಿದನಿಗೆ ಮಾತನಾಡುವ ಹಕ್ಕಿದೆ. ಜನರಿಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಹಕ್ಕಿದೆ. ವಿರೋಧಿಸುವ ಹಕ್ಕಿದೆ. ಆದರೆ ಆ ವಿರೋಧ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಘನತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವಂತಿರಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವು ದ್ವೇಷದ ಆರಂಭವಲ್ಲ-ಸಂವಾದದ ಆರಂಭ.

ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ನಡೆದ ಒಂದು ಘಟನೆ. ದೇಶದ ಖ್ಯಾತ ನಟನೊಬ್ಬ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವೊಂದರಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ವೇದಿಕೆಯ ಮುಂದಿದ್ದ ಜನರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಅವರ ಮಾತಿಗೆ ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟಿದರು. ಕೆಲವರು ಮೌನವಾಗಿದ್ದರು. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಅಸಮ್ಮತಿಯ ಘೋಷಣೆಗಳನ್ನು ಕೂಗಿದರು. ನಟನ ಮಾತು ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಪತ್ರಕರ್ತನೊಬ್ಬ ಕೇಳಿದ: ನಿಮ್ಮ ಮಾತನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುವವರ ಬಗ್ಗೆ ನಿಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ನಟನ ಉತ್ತರ ಸರಳವಾಗಿತ್ತು: ಅವರು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ನಾನು ಮಾತನಾಡುವುದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಬಾರದು.

ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮಾತನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುವುದು ಬೇರೆ; ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮಾತಿನ ಹಕ್ಕನ್ನೇ ವಿರೋಧಿಸುವುದು ಬೇರೆ. ಧಾರವಾಡದ ಕರ್ನಾಟಕ ವಿದ್ಯಾವರ್ಧಕ ಸಂಘದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ‘ಮನುಷ್ಯತ್ವದೆಡೆಗೆ ಸಮುದಾಯದ ಜಾಥಾ’ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಟ ಪ್ರಕಾಶ್ ರಾಜ್ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾದ ವಿರೋಧವನ್ನು ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಬೇಕಾಗಿದೆ. ಪ್ರಕಾಶ್ ರಾಜ್ ಅವರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಕೆಲ ಹಿಂದೂಪರ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ಬಿಜೆಪಿ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ವಿರೋಧ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರೆಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. ಅವರನ್ನು ಘೇರಾವ್ ಮಾಡಲು ಯತ್ನ, ಅವರ ಭಾವಚಿತ್ರವಿದ್ದ ಬ್ಯಾನರ್‌ಗೆ ಮಸಿ ಬಳಿಯುವ ಪ್ರಯತ್ನ, ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರನ್ನು ಪೊಲೀಸರು ವಶಕ್ಕೆ ಪಡೆದ ಘಟನೆಗಳು ನಡೆದಿವೆ. ಒಂದು ಕಡೆ ವಿರೋಧದ ಘೋಷಣೆಗಳು ಕೇಳಿಬಂದರೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಘೋಷಣೆಗಳು ಕೇಳಿಬಂದವು. ಈ ದೃಶ್ಯ ಕೇವಲ ಒಂದು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಸುತ್ತ ನಡೆದ ಗದ್ದಲವಲ್ಲ; ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ನಾವು ಹೇಗೆ ಎದುರಿಸುತ್ತೇವೆ ಎಂಬುದರ ಕನ್ನಡಿ.

ಪ್ರಕಾಶ್ ರಾಜ್ ಅವರ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ನಿಲುವುಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಾಗಬೇಕೆಂಬ ನಿಯಮ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಹಕ್ಕು ಅವರ ವಿರೋಧಿಗಳಿಗಿದೆ. ಅವರ ಮಾತು ತಪ್ಪು ಎಂದು ಹೇಳುವ ಹಕ್ಕಿದೆ. ಅವರ ನಿಲುವಿನ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುವ ಹಕ್ಕು ಕೂಡ ಇದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ವಿರೋಧಿಸುವ ಹಕ್ಕಿನದ್ದಲ್ಲ; ವಿರೋಧವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯದ್ದು.

ಒಬ್ಬ ನಟನಿಗೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ವಿಷಯಗಳ ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡುವ ಹಕ್ಕು ಇದೆಯೇ? ನಟನ ಕೆಲಸ ಸಿನೆಮಾ ಮಾಡುವುದು. ರಾಜಕೀಯ, ಸಮಾಜ, ದೇಶದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುವುದು ಅವನ ಕೆಲಸವಲ್ಲ ಎಂಬ ವಾದವನ್ನು ಆಗಾಗ ಕೇಳುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಒಂದು ಸರಳ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿ ತಿರುಗಿಸಿ ನೋಡೋಣ. ನಟನೊಬ್ಬ ಸಮಾಜದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬದುಕುತ್ತಾನೆಯೇ? ಅವನು ಬದುಕುವುದು ಇದೇ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ. ಅವನು ಅಭಿನಯಿಸುವ ಪಾತ್ರಗಳು ಇದೇ ಸಮಾಜದಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ. ಬಡತನ, ನಿರುದ್ಯೋಗ, ಜಾತಿ, ಧರ್ಮ, ಅಸಮಾನತೆ, ಮಹಿಳೆಯರ ಮೇಲಿನ ದೌರ್ಜನ್ಯ, ರೈತರ ಸಂಕಷ್ಟ, ರಾಜಕೀಯ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ-ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಿನೆಮಾ ಕಥೆಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಸಮಾಜವೇ ಅವನ ಬದುಕಿನ ಭಾಗವೂ ಹೌದು. ತೆರೆಯ ಮೇಲೆ ಸಮಾಜದ ನೋವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಕಲಾವಿದ, ಅದೇ ನೋವಿನ ಬಗ್ಗೆ ನಿಜ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ನಿನಗೆ ರಾಜಕೀಯದ ಬಗ್ಗೆ ಏನು ಗೊತ್ತು? ಎಂದು ಕೇಳುವುದು ಎಷ್ಟು ತಾರ್ಕಿಕ?

ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಇತಿಹಾಸ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಹಲವು ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಶಬಾನಾ ಆಝ್ಮಿ ಕೇವಲ ನಟಿಯಾಗಿ ಉಳಿದವರಲ್ಲ. ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯ, ಮಹಿಳೆಯರ ಹಕ್ಕುಗಳು, ಬಡವರ ವಸತಿ, ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಕೋಮು ಸೌಹಾರ್ದದಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಕುರಿತು ಅವರು ದಶಕಗಳಿಂದ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ತಮ್ಮ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸಿದ ಕಲಾವಿದರಲ್ಲಿ ಅವರ ಹೆಸರು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.

ಮೇ ೨೦೦೬ರ ‘ಫನಾ’ ಚಿತ್ರ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಹೊಸ್ತಿಲಲ್ಲಿ ಆ ದಿನ ಆಮಿರ್ ಖಾನ್ ಸಿನೆಮಾ ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡಬೇಕಿತ್ತು. ಅವರ ನರ್ಮದಾ ಬಚಾವೊ ಆಂದೋಲನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ ನಿಲುವೂ ಇದೇ ಚರ್ಚೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ಉದಾಹರಣೆ. ವಿರೋಧ ಅಲ್ಲಿಗೇ ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ. ಗುಜರಾತ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು ನಡೆದವು. ಫನಾ ಚಿತ್ರವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುವ ಕರೆಗಳು ಕೇಳಿಬಂದವು. ಆಮಿರ್ ಖಾನ್ ಅವರ ಪೋಸ್ಟರ್‌ಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟ ಘಟನೆಗಳೂ ನಡೆದವು. ಆದರೆ ಅವರು ತಮ್ಮ ನಿಲುವಿನಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಈ ಘಟನೆ ಇಪ್ಪತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನದು. ದೊಡ್ಡ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಯೋಜನೆಗಳಿಂದ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳ್ಳುವ ಜನರ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಅವರು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಎತ್ತಿದಾಗ, ಒಬ್ಬ ಸಿನೆಮಾ

ನಟ ಇಂತಹ ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಕೇಳಿಬಂದಿತ್ತು. ಆದರೆ ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ-ನಾಗರಿಕನಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಹಕ್ಕಿಗೆ ನಟನ ವೃತ್ತಿ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಬೇಕೇ?

ತಮಿಳುನಾಡಿನ ೨೦೧೭ರ ಜಲ್ಲಿಕಟ್ಟು ಹೋರಾಟವೂ ಗಮನಾರ್ಹ ಉದಾಹರಣೆ. ಜಲ್ಲಿಕಟ್ಟಿನ ಮೇಲಿನ ನಿಷೇಧದ ವಿರುದ್ಧ ನಡೆದ ಬೃಹತ್ ಜನಾಂದೋಲನಕ್ಕೆ ತಮಿಳು ಚಿತ್ರರಂಗದ ಹಲವು ಕಲಾವಿದರು ಬೆಂಬಲ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದರು. ನಟರಾದ ಸಿಲಂಬರಸನ್, ರಾಘವ ಲಾರೆನ್ಸ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವರು ಹೋರಾಟದೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅದು ಕೇವಲ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಹೋರಾಟವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಕಲಾವಿದರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಆ ಚಳವಳಿಗೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗಮನ ಸೆಳೆಯಿತು.

ತೆಲುಗು ಮತ್ತು ತಮಿಳು ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ನಟ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥ್ ಕೂಡ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ನಿಲುವುಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿರುವ ಕಲಾವಿದ. ಪೌರತ್ವ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆ ವಿರುದ್ಧದ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ವಿರೋಧವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದರು.

ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿಯೂ ಇಂತಹ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಸಾಕಷ್ಟಿವೆ. ನಟಿ ಪಾರ್ವತಿ ತಿರುವೋತ್ತು ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿನ ಮಹಿಳೆಯರ ಹಕ್ಕು, ಲಿಂಗ ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಕೆಲಸದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿನ ಸುರಕ್ಷತೆಯಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಚಿತ್ರರಂಗದೊಳಗಿನ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಮಾತನಾಡುವ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅವರಿಗೆ ಟೀಕೆಯೂ ಎದುರಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ತಮ್ಮ ನಿಲುವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಅವರು ನಿಲ್ಲಿಸಿಲ್ಲ.

ಇವುಗಳನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಒಂದು ಸಂಗತಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಲಾವಿದರು ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಳವಳಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಇಂದಿನ ಹೊಸ ವಿದ್ಯಮಾನವಲ್ಲ. ಭಾರತೀಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಕವಿ, ಸಾಹಿತಿ, ರಂಗಕರ್ಮಿ, ನಟ, ನಟಿ-ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಕಾಲದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂವಾದ ನಡೆಸಿದ್ದಾರೆ.

ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಬದಿಯನ್ನೂ ಮರೆಯಬಾರದು. ಕಲಾವಿದನಿಗೆ ಮಾತನಾಡುವ ಹಕ್ಕಿರುವಂತೆಯೇ, ಜನರಿಗೆ ಆತನ ಮಾತನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುವ ಹಕ್ಕು ಕೂಡ ಇದೆ. ಕಲಾವಿದನ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಆತನನ್ನು ಟೀಕೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವ ಕವಚವಲ್ಲ. ಆತ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಿದಾಗ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿರಬೇಕು. ತನ್ನ ಮಾತಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಬರಲಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅದೇ ರೀತಿ ಜನರೂ ಒಂದು ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು-ಪ್ರತಿವಾದ ಮತ್ತು ಅವಮಾನ ಒಂದೇ ಅಲ್ಲ.

ಪ್ರಕಾಶ್ ರಾಜ್ ಗೋ ಬ್ಯಾಕ್ ಎಂದು ಘೋಷಣೆ ಕೂಗುವುದರಿಂದ ಅವರ ವಿಚಾರ ತಪ್ಪು ಎಂದು ಸಾಬೀತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದೇ ರೀತಿ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಮತ್ತೊಂದು ಸಂಘಟನೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಘೋಷಣೆ ಕೂಗುವುದರಿಂದಲೂ ವಿಚಾರ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎರಡೂ ಬದಿಯ ಘೋಷಣೆಗಳು ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಜೋರಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ವಿಚಾರದ ಧ್ವನಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕಳೆದುಹೋಗುವ ಅಪಾಯವಿದೆ.

ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗ. ಆದರೆ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಗುರಿ ವಿಚಾರವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದಾಗಿರಬೇಕು; ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವುದಲ್ಲ. ಪ್ರಕಾಶ್ ರಾಜ್ ಅವರ ಮಾತು ತಪ್ಪು ಎಂದು ಯಾರಿಗಾದರೂ ಅನಿಸಿದರೆ, ಅದನ್ನು ಜನರ ಮುಂದೆ ತರ್ಕದಿಂದ ಪ್ರಶ್ನಿಸಬಹುದು. ಅವರ ನಿಲುವಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಚಾರವನ್ನು ಮಂಡಿಸಬಹುದು. ಅದೇ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಬಹುದು. ಇನ್ನೊಂದು ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಚರ್ಚೆ ಆಯೋಜಿಸಬಹುದು. ಜನರಿಗೆ ಎರಡೂ ಬದಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿಸಿ, ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಅವರ ವಿವೇಚನೆಗೆ ಬಿಡಬಹುದು.

ಅದು ಬಹುಶಃ ಗದ್ದಲಕ್ಕಿಂತ ಕಷ್ಟದ ಮಾರ್ಗ. ಆದರೆ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮಾರ್ಗ ಯಾವಾಗಲೂ ಸುಲಭವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಧಾರವಾಡಕ್ಕೆ ಈ ಚರ್ಚೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ. ಸಾಹಿತ್ಯ, ಸಂಗೀತ, ರಂಗಭೂಮಿ, ಕಲೆ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ವಿಚಾರ ವಿನಿಮಯದ ದೀರ್ಘ ಪರಂಪರೆ ಹೊಂದಿರುವ ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಜಾಗವಿರಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಪ್ರತಿಪ್ರಶ್ನೆ ಬರಬೇಕು. ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿವಿಚಾರ ಬರಬೇಕು. ಧ್ವನಿಗೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಬರಬೇಕು; ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಅಡಗಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವಲ್ಲ.

ಇಂದು ನಮಗೆ ಪ್ರಕಾಶ್ ರಾಜ್ ಅವರ ಮಾತು ಇಷ್ಟವಾಗದಿರಬಹುದು. ನಾಳೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಕಲಾವಿದನ ಮಾತು ಇಷ್ಟವಾಗದಿರಬಹುದು. ಮತ್ತೊಂದು ದಿನ ನಮ್ಮದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ಪ್ರಶ್ನಿಸಬಹುದು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೂ ನಾವು ಒಂದೇ ಮಾನದಂಡವನ್ನು ಬಳಸಲು ಸಿದ್ಧರಿದ್ದೇವೆಯೇ ಎಂಬುದೇ ನಿಜವಾದ ಪರೀಕ್ಷೆ.

ಒಬ್ಬ ಕಲಾವಿದ ಸರಕಾರದ ಪರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದರೆ ಅದು ಆತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಸರಕಾರವನ್ನು ಟೀಕಿಸಿದರೆ ಅದೂ ಆತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಒಂದು ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರೆ ಅದು ಆತನ ನಾಗರಿಕ ಆಯ್ಕೆ. ಅದೇ ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಕಲಾವಿದ ವಿರೋಧಿಸಿದರೆ ಅದೂ ಆತನ ಹಕ್ಕು. ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಮಾತು ಮಾತನಾಡುವುದಲ್ಲ.

ಭಿನ್ನವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುವಷ್ಟು ಸಮಾಜ ಪ್ರಬುದ್ಧವಾಗಿರುವುದು.

ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಶತ್ರುತ್ವವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಯಾರ ಧ್ವನಿಯೂ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದು ನಮಗೆ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಮೌನಗೊಳಿಸಲು ಬಳಸಿದ ವಿಧಾನ, ನಾಳೆ ನಮ್ಮದೇ ಧ್ವನಿಯ ವಿರುದ್ಧವೂ ಬಳಸಲ್ಪಡಬಹುದು.

ಹೀಗಾಗಿ ಧಾರವಾಡದ ಘಟನೆಗೆ ಪ್ರಕಾಶ್ ರಾಜ್ ಪರ ಅಥವಾ ವಿರೋಧ ಎಂಬ ಎರಡು ಬಣ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನೋಡುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅದರಾಚೆಗೆ ಹೋಗಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಬೇಕಾಗಿದೆ: ನಮಗೆ ಇಷ್ಟವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೇಳಲು ಬಯಸುವ ಸಮಾಜವಾಗಬೇಕೇ? ಅಥವಾ ನಮಗೆ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದ ಮಾತನ್ನೂ ಕೇಳಿ, ಅದಕ್ಕೆ ತರ್ಕದಿಂದ ಉತ್ತರಿಸುವ ಸಮಾಜವಾಗಬೇಕೇ?

ಕಲಾವಿದನಿಗೆ ಮಾತನಾಡುವ ಹಕ್ಕಿದೆ. ಜನರಿಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಹಕ್ಕಿದೆ. ವಿರೋಧಿಸುವ ಹಕ್ಕಿದೆ. ಆದರೆ ಆ ವಿರೋಧ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಘನತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವಂತಿರಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವು ದ್ವೇಷದ ಆರಂಭವಲ್ಲ-ಸಂವಾದದ ಆರಂಭ.

ಪ್ರಕಾಶ್ ರಾಜ್ ಅವರ ಧ್ವನಿ ನಮಗೆ ಇಷ್ಟವಾಗದಿದ್ದರೆ, ನಮ್ಮ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸೋಣ. ಆದರೆ ಅವರ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಅಡಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬಾರದು. ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ವಿಚಾರವೇ ಉತ್ತರವಾಗಲಿ. ಪ್ರತಿಭಟನೆಗೆ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವೇ ಭಾಷೆಯಾಗಲಿ. ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಇರಲಿ; ಆದರೆ ಅವಮಾನ ಇರದಿರಲಿ. ಆಗ ಮಾತ್ರ ಕಲೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ-ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.