ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯದ ಭವಿಷ್ಯ: ನಾಯಕತ್ವದ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಳವಳಿಗಳ ಮೌನ

ಭಾರತದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಪರಿವರ್ತನಾ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದೆ. ಡಾ.ಬಿ.ಆರ್.ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ಸಮಾನತೆ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಭ್ರಾತೃತ್ವದ ಚಿಂತನೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ರೂಪುಗೊಂಡ ಈ ರಾಜಕೀಯವು ಕೇವಲ ದಲಿತರ ಹಕ್ಕುಗಳ ಹೋರಾಟವಲ್ಲ; ಅದು ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜದ ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಪುನರ್‌ನಿರ್ಮಾಣದ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಂದು ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ತಿರುವಿನಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅದರ ಸಾಧನೆಗಳು, ಮಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.

ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ 75 ವರ್ಷಗಳನ್ನು ದಾಟಿದ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಯಶಸ್ಸಿನ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಚರ್ಚೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ಆದರೆ ಈ ಪಯಣದಲ್ಲಿ ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯ ಯಾವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಗಂಭೀರ ಚಿಂತನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ದಲಿತ ಸಮುದಾಯಗಳು ಸಂಖ್ಯಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಸ್ವತಂತ್ರ ದಲಿತ ನಾಯಕತ್ವದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ನಿರೀಕ್ಷಿತ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಲ್ಲ.

ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು, ‘‘ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರವು ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಗತಿಯ ಕೀಲಿಕೈ’’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಇಂದು ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯದ ವಾಸ್ತವಿಕತೆ ನೋಡಿದರೆ, ಅಧಿಕಾರದ ಪಾಲುದಾರಿಕೆಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಅಧಿಕಾರದ ಸುತ್ತಲಿನ ಅವಲಂಬಿತ ರಾಜಕೀಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವುದು ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪಕ್ಷಗಳು ದಲಿತ ನಾಯಕರನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಅಧಿಕಾರದ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಹಿಂದೆ ಸರಿಸುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ರಾಜಕೀಯ ಹೋರಾಟವು ಕೇವಲ ದಲಿತರ ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಭಾರತದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಸಮಾನತೆ ಸಾಧಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿತ್ತು. ರೌಂಡ್ ಟೇಬಲ್ ಸಮ್ಮೇಳನಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ದಲಿತರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರಾಜಕೀಯ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಬೇಡಿದರು. ಆದರೆ ಪೂನಾ ಒಪ್ಪಂದದ ನಂತರ ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ವಾಯತ್ತೆಯ ಕನಸು ಅಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ಆದರೂ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಹಿಂಜರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರ ಕಾರ್ಮಿಕ ಪಕ್ಷ, ಶೆಡ್ಯೂಲ್ಡ್ ಕಾಸ್ಟ್ಸ್

ಫೆಡರೇಶನ್ ಮತ್ತು ನಂತರ ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್ ಪಾರ್ಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ (ಆರ್‌ಪಿಐ) ಮೂಲಕ ಹೊಸ ರಾಜಕೀಯ ಪರ್ಯಾಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಈ ಪಕ್ಷಗಳ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದರೆ ಒಂದು ಸಂಗತಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ: ಅವು ಜಾತಿ ಆಧಾರಿತ ಪಕ್ಷಗಳಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ರೈತರು, ಕಾರ್ಮಿಕರು, ಭೂಹೀನರು, ಹಿಂದುಳಿದವರು ಮತ್ತು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದ ಜನಪರ ರಾಜಕೀಯ ವೇದಿಕೆಗಳಾಗಿದ್ದವು.

ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯದ ದೊಡ್ಡ ಶಕ್ತಿ ಅದರ ತಾತ್ವಿಕ ನೆಲೆ. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿರುದ್ಧ ನಡೆಸಿದ ಹೋರಾಟವು ಕೇವಲ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಣೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಅದು ಮಾನವ ಘನತೆ ಮತ್ತು ಸಮಾನ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿತ್ತು. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಮೀಸಲಾತಿ, ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವ ಮತ್ತು ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳಂತಹ ಭದ್ರತೆಗಳು ದಲಿತ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಹೊಸ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿವೆ. ಇದರಿಂದ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗ, ನಾಯಕತ್ವ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಗೃತಿ ಬೆಳೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದೇ ವೇಳೆ ದಲಿತ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಅಂಬೇಡ್ಕರ್‌ವಾದ, ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ ಸ್ವೀಕಾರ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆತ್ಮಗೌರವದ ಚಳವಳಿಗಳು ದಲಿತ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿವೆ. ಸಮಾಜದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಜನರು ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ ಸಂಘಟಿತವಾಗಿ ಹೋರಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿದೆ. ದಲಿತ ಸಮುದಾಯಗಳು ರಾಜ್ಯ ರಾಜಕಾರಣದ ಪ್ರಮುಖ ಮತದಾರ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಹುದ್ದೆಯಂತಹ ಅತ್ಯುನ್ನತ ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕತ್ವ ಇನ್ನೂ ಅವರ ಕೈಗೆ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಇದು ಕೇವಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ವೈಫಲ್ಯವಲ್ಲ; ಸಾಮಾಜಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಸೂಚನೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯದ ಮುಂದೆ ಕೆಲವು ಗಂಭೀರ ಸವಾಲುಗಳಿವೆ. ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ, ಒಳ ವಿಭಜನೆಗಳು ಅದರ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕುಂದಿಸುತ್ತಿವೆ. ಉಪಜಾತಿ, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷೀಯ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಒಗ್ಗಟ್ಟಿನ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುತ್ತಿವೆ. ಅನೇಕ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ದಲಿತರ ಪರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದರೂ, ಅವುಗಳ ನಡುವೆ ಸಮನ್ವಯದ ಕೊರತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯವು ಬಹುತೇಕ ಮೀಸಲಾತಿ ರಕ್ಷಣೆಯ ಸುತ್ತಲೇ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಮೀಸಲಾತಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಧನವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅದರಾಚೆಗೆ ಭೂಹಕ್ಕು, ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರೋಗ್ಯ, ಉದ್ಯೋಗ, ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಅವಕಾಶಗಳಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನೂ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿರಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಆರ್ಥಿಕ ಸಬಲೀಕರಣವಿಲ್ಲದೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕ ಜ್ಯೋತಿರಾವ್ ಫುಲೆ ಅವರು, ‘‘ಶಿಕ್ಷಣವೇ ವಿಮೋಚನೆಯ ದಾರಿ’’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ್ದರು. ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಫುಲೆ ಅವರು ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಾನತೆಯ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಇಂದು ಶಿಕ್ಷಣದೊಂದಿಗೆ ಸಂಘಟನಾ ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಅಷ್ಟೇ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ದಲಿತ ಚಳವಳಿಗಳು ಹಿಂದೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದ ಸಾಮೂಹಿಕ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಜ್ಞೆ ದುರ್ಬಲವಾಗುತ್ತಿರುವುದು ಆತಂಕಕಾರಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಗಿದೆ.

ಆಂತರಿಕ ಮೀಸಲಾತಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದ್ದರೂ, ಅದು ಸಮುದಾಯದೊಳಗಿನ ರಾಜಕೀಯ ವಿಭಜನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಾರದು. ಡಾ. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ‘‘ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯಿರಿ, ಸಂಘಟಿತರಾಗಿ, ಹೋರಾಡಿ’’ ಎಂಬ ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಘಟನೆ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ಸಂಘಟನೆ ಇಲ್ಲದ ಹೋರಾಟ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಫಲಿತಾಂಶ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಪೆರಿಯಾರ್ ಇ.ವಿ. ರಾಮಸ್ವಾಮಿ ಅವರು ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಅಧಿಕಾರದ ರಚನೆಯಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದ್ದರು. ಡಾ. ರಾಮಮನೋಹರ ಲೋಹಿಯಾ ಅವರು ಹಿಂದುಳಿದ ಮತ್ತು ಶೋಷಿತ ಸಮುದಾಯಗಳ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿ ನೋಡಿದ್ದರು. ನಾರಾಯಣಗುರು ಅವರ ‘ಒಂದು ಜಾತಿ, ಒಂದು ಧರ್ಮ, ಒಂದು ದೇವರು’ ಎಂಬ ಸಂದೇಶ ಮತ್ತು ಅಯ್ಯಂಕಾಳಿ ಅವರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹೋರಾಟಗಳು ಸಮಾನತೆಯ ರಾಜಕಾರಣಕ್ಕೆ ಹೊಸ ದಿಕ್ಕು ನೀಡಿದ್ದವು.

ಇಂದು ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಗುರುತಿನ ರಾಜಕೀಯ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಪಡೆಯುತ್ತಿರುವುದು ಮತ್ತೊಂದು ಸವಾಲು. ನಿರುದ್ಯೋಗ, ಬೆಲೆ ಏರಿಕೆ, ಕೃಷಿ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯದಂತಹ ಜನಜೀವನದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಹಿನ್ನೆಲೆಗೆ ಸರಿಯುತ್ತಿವೆ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯವು ಕೇವಲ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ಜನರ ಬದುಕಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಮುನ್ನೆಲೆಗೆ ತರುವ ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಬೇಕಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಲಿತ ಸಂಘರ್ಷ ಸಮಿತಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಸಂಘಟನೆಗಳು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಗೃತಿ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘಟನೆಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಅವು ಕೇವಲ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳ ವೇದಿಕೆಗಳಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಹೊಸ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಶಾಲೆಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಇಂದು ಆ ಚಳವಳಿಗಳ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಭಾವ ಕುಗ್ಗುತ್ತಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯವು ವ್ಯಕ್ತಿ ಕೇಂದ್ರಿತವಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ಸಮುದಾಯ ಕೇಂದ್ರಿತ ದಿಕ್ಕು ದುರ್ಬಲವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಭವಿಷ್ಯದ ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯವು ವಿಶಾಲ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮೈತ್ರಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ದಲಿತರು, ಆದಿವಾಸಿಗಳು, ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳು, ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರು, ಮಹಿಳೆಯರು, ಕಾರ್ಮಿಕರು ಮತ್ತು ರೈತರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಅನೇಕ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ಈ ಸಮುದಾಯಗಳ ನಡುವೆ ವಿಷಯಾಧಾರಿತ ಒಕ್ಕೂಟಗಳು ರೂಪುಗೊಂಡರೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ಹೋರಾಟ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಬಹುದು.

ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಚುನಾವಣೆ ಗೆಲ್ಲುವುದು ಅಲ್ಲ; ನೀತಿ ರೂಪಣೆ, ಅಧಿಕಾರ ಹಂಚಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲುದಾರಿಕೆಯಾಗುವುದು. ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯದ ಮುಂದಿರುವ ಸವಾಲು ಕೂಡ ಇದೇ. ಸ್ವತಂತ್ರ ಚಿಂತನೆ, ಬಲಿಷ್ಠ ಸಂಘಟನೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಐಕ್ಯತೆಯಿಲ್ಲದೆ ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರದ ಶಾಶ್ವತ ಪಾಲುದಾರಿಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇಂದಿನ ಯುವಜನತೆ ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಹೊಸ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿವೆ. ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳು ಅನ್ಯಾಯಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲು, ಜನಾಭಿಪ್ರಾಯ ರೂಪಿಸಲು ಮತ್ತು ಹೋರಾಟಗಳನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಲು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ವೇದಿಕೆಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೃಜನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡರೆ ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯ ಹೊಸ ತಲೆಮಾರಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಬಹುದು.

ಇಂದು ಅಗತ್ಯವಿರುವುದು ವ್ಯಕ್ತಿಪೂಜೆ ಅಲ್ಲ; ಅಂಬೇಡ್ಕರ್, ಫುಲೆ, ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ, ಪೆರಿಯಾರ್, ನಾರಾಯಣಗುರು, ಅಯ್ಯಂಕಾಳಿ ಮತ್ತು ಲೋಹಿಯಾ ಅವರ ಸಮಾನತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಹೊಸ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು. ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯದ ಭವಿಷ್ಯವು ಕೇವಲ ಅಧಿಕಾರ ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ಹೊಸ ರಾಜಕೀಯ ಭಾಷೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುವುದರಲ್ಲಿದೆ. ಡಾ. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ಕನಸು ಕಂಡದ್ದು ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವವಲ್ಲ; ಸಮಾನತೆ ಆಧಾರಿತ ಸಮಾಜ. ಆದ್ದರಿಂದ ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯದ ಭವಿಷ್ಯವು ಕೇವಲ ಜಾತಿ ಆಧಾರಿತ ಗುರುತಿನ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಲ್ಲ, ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳು, ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಜನಜೀವನದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ಹೊಸ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಇಂದು ದಲಿತ ರಾಜಕೀಯ ಒಂದು ಅಡ್ಡರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದೆ. ಅದು ವಿಭಜನೆ ಮತ್ತು ಸೀಮಿತ ರಾಜಕೀಯದ ದಾರಿಯನ್ನು ಆರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ; ಅಥವಾ ಸಮಾನತೆ, ಸೌಹಾರ್ದ ಮತ್ತು ಜನಪರ ಹೋರಾಟಗಳ ಮೂಲಕ ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವಕ್ಕೆ ಹೊಸ ದಿಕ್ಕು ನೀಡುವ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯಬಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ಆಯ್ಕೆಯೇ ಅದರ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲಿದೆ.