ಮಾನವತೆಯ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ ಬಸವಣ್ಣ

ಬಸವಣ್ಣನು ಕೇವಲ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಸ್ಥಾಪಕನಲ್ಲ. ಆತನು ಮಾನವಕೇಂದ್ರಿತ ಸಮಾಜವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮಹಾನ್ ಶಿಲ್ಪಿ. ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು ಅವನ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಧರ್ಮದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದ ಅಸಮಾನತೆ, ಶೋಷಣೆ ಮತ್ತು ಮೌಢ್ಯವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಿ, ಸಮಾನತೆ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾದ ಹೊಸ ಸಮಾಜವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದು ಅವನ ಧ್ಯೇಯವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಸವಣ್ಣನು ಸಮಾಜ ಸಂಸ್ಕಾರಕ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಚಿಂತನಾ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಚಿಂತನೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಅಂತರಂಗ ಪರಿವರ್ತನೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ಸಮಾಜ ಬದಲಾಗಬೇಕಾದರೆ ಮೊದಲು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮನಸ್ಸು ಬದಲಾಗಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಬಸವಣ್ಣ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅರಿತುಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಹೊರಗಿನ ಆಚರಣೆಗಳಿಗಿಂತ ಒಳಗಿನ ನೈತಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ನೀಡಿದನು.

ಬಸವಣ್ಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವೆಂದರೆ ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಆಚರಣೆಗಳ ಸಮೂಹವಲ್ಲ. ಅದು ಬದುಕಿನ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಜೀವಂತ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ. ಧರ್ಮವು ಮಾನವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವನ ಮೂಲಭೂತ ನಿಲುವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅವನು ಜಾತಿ, ವರ್ಣ, ಲಿಂಗ ಭೇದಗಳನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸಿ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನಿಗೂ ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ ಮತ್ತು ಗೌರವ ದೊರಕಬೇಕು ಎಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿದನು. ಅವನ ‘ಶರಣ ಸಂಪ್ರದಾಯ’ವು ದೇವರತ್ತ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಮನುಷ್ಯನತ್ತ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದ್ದು, ಮಾನವಸೇವೆಯೇ ಶಿವಸೇವೆ ಎಂಬ ಮಹತ್ವದ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಬಸವಣ್ಣನ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸಮಾಜವು ಜಾತಿ-ವರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಗಾಢ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಜನ್ಮಾಧಾರಿತ ಶ್ರೇಷ್ಠ-ಕನಿಷ್ಠ ಭಾವನೆಗಳು ಮಾನವ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ವಿಷಮಗೊಳಿಸಿದ್ದವು. ಅಸ್ಪಶ್ಯತೆ ಎಂಬ ಅಮಾನವೀಯ ಆಚರಣೆ ಸಮಾಜದ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗವನ್ನು ಮಾನವೀಯ ಹಕ್ಕುಗಳಿಂದ ವಂಚಿಸಿತ್ತು. ಮಹಿಳೆಯರು ಸಾಮಾಜಿಕ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ಆರ್ಥಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹಿನ್ನಡೆಯಲ್ಲಿದ್ದರು. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬಸವಣ್ಣನು ‘ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ’ ಎಂಬ ತತ್ವವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನ ಕೆಲಸವೇ ಅವನಿಗೆ ಗೌರವದ ಮೂಲ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದನು. ಇದು ಕೇವಲ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಾನತೆಗೆ ದಾರಿತೋರಿದ ಮಹತ್ವದ ಆಲೋಚನೆ.

‘ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ’ ಎಂಬ ತತ್ವದ ಒಳನೋಟವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಅದು ಶ್ರಮಕ್ಕೆ ದೈವಿಕ ಮೌಲ್ಯ ನೀಡುವ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವಾಗಿದೆ. ಕೆಲಸವನ್ನು ಕೆಳಮಟ್ಟದ್ದೆಂದು ನೋಡುವ ಸಮಾಜದ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಬಸವಣ್ಣ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಶ್ರಮದ ಮೂಲಕ ಬದುಕುವ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ಪೂಜ್ಯನಾಗಿರಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವನ ನಿಲುವು. ಈ ಮೂಲಕ ಅವನು ವೃತ್ತಿ ಆಧಾರಿತ ಶ್ರೇಷ್ಠ-ಕನಿಷ್ಠ ಭಾವನೆಗೆ ಕೊನೆಹಾಕಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು. ಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವನ್ನು ಒಂದೇ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿದ ಬಸವಣ್ಣನ ಚಿಂತನೆ, ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಗೌರವದ ಚರ್ಚೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಬಸವಣ್ಣನು ಸಮಾನತೆಯ ತತ್ವವನ್ನು ಕೇವಲ ಆರ್ಥಿಕ ಅಥವಾ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಂಗಳಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿಯೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿದನು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ದೇವರನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಬಹುದೆಂಬ ಭಾವನೆ, ಮಧ್ಯವರ್ತಿಗಳ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂಬ ಆಲೋಚನೆ, ಅವನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಿಂತನೆಗೆ ಹೊಸ ಆಯಾಮವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಈ ಮೂಲಕ ಅವನು ಪುರೋಹಿತಶಾಹಿ ಮತ್ತು ಆಚರಣಾಧಾರಿತ ಧರ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ, ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕತೆಗೆ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೆರೆದನು.

ಬಸವಣ್ಣನ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಅಂಶವೆಂದರೆ, ಅವನು ಸಮಾಜವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲು ಯಾವುದೇ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅವನ ಹೋರಾಟವು ವಿಚಾರಗಳ ಮೂಲಕ, ವಚನಗಳ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಆಚಾರಗಳ ಮೂಲಕ ನಡೆದದ್ದು. ‘ವಚನ ಚಳವಳಿ’ ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲ, ಅದು ಒಂದು ಸಾಮಾಜಿಕ-ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಸಾಧನವಾಗಿತ್ತು. ವಚನಗಳು ಸರಳ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ, ನೇರವಾಗಿ ಜನರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮುಟ್ಟುವಂತೆ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಇದರಿಂದ ಅಕ್ಷರಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದವರಿಗೂ ಆ ವಿಚಾರಗಳು ತಲುಪಿದವು. ಈ ಮೂಲಕ ಬಸವಣ್ಣನು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕೆಲವರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸೀಮಿತವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮುರಿದು, ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೂ ಚಿಂತನೆಗೆ ಹಕ್ಕು ನೀಡಿದನು. ಇದು ಜ್ಞಾನಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕತೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಹಂತವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ವಚನಗಳು ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿಯ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲ. ಅವು ಸಮಾಜದ ಅಸಮಾನತೆಗಳ ವಿರುದ್ಧದ ತೀಕ್ಷ್ಣ ವಿಮರ್ಶೆಯೂ ಆಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ನೇರತೆ, ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಅನುಭವಸಿದ್ಧತೆ ಜನಮನವನ್ನು ಕದಡಿದವು. ಬಸವಣ್ಣನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ತಾತ್ವಿಕ ಗಂಭೀರತೆ ಇದ್ದರೂ, ಅವುಗಳ ಭಾಷೆೆ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿರುವುದು ಅವುಗಳ ವಿಶಿಷ್ಟತೆ. ಹೀಗಾಗಿ ವಚನ ಚಳವಳಿ ಒಂದು ಸಂವಾದಾತ್ಮಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದ್ದು, ಜನರನ್ನು ಚಿಂತನೆಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವ ಸಕ್ರಿಯ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು.

ಬಸವಣ್ಣನು ಸಮಾನತೆಯ ತತ್ವವನ್ನು ಕೇವಲ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯಿಸಿದನು. ಹರಳಯ್ಯನಂತಹ ಚರ್ಮಕಾರನಿಗೆ ಗೌರವ ನೀಡಿದ ಘಟನೆ, ಅವನ ಮಗನಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಕುಟುಂಬದ ಹುಡುಗಿಯೊಂದಿಗೆ ಮದುವೆ ಏರ್ಪಡಿಸಿದ ಘಟನೆಗಳು ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಸಾಧಾರಣವಾದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿವೆ.

ಇವು ಕೇವಲ ಘಟನೆಗಳಲ್ಲ. ಅವು ಸಮಾಜದ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಜಾತಿ ಭೇದಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸವಾಲು ಹಾಕಿದ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಕ್ರಮಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಮೂಲಕ ಬಸವಣ್ಣನು ‘ಸಮಾನತೆ’ ಎಂಬುದು ಮಾತಿನ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಬಾರದು, ಅದು ಬದುಕಿನ ಆಚಾರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಈ ಘಟನೆಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಇವು ನಮಗೆ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಪಾಠವನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತವೆ-ಸಮಾಜ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಕೇವಲ ತತ್ತ್ವಗಳೇ ಸಾಲದು. ಅವುಗಳನ್ನು ಧೈರ್ಯವಾಗಿ ಆಚರಣೆಗೆ ತರಬೇಕು. ಬಸವಣ್ಣನ ಜೀವನವೇ ಈ ತತ್ವದ ಜೀವಂತ ಉದಾಹರಣೆ. ಅವನ ಹೋರಾಟವು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ವಿರುದ್ಧವಲ್ಲ, ಅನ್ಯಾಯಪೂರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದ್ದು, ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅದು ಶಾಶ್ವತ ಪ್ರಸ್ತುತತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಮತ್ತೊಂದು ಮಹತ್ವದ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಮಹಿಳೆಯರ ಪಾತ್ರ. ಬಸವಣ್ಣ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುಗಳ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ವಚನ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡರು. ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ, ಗಂಗಾಬಿಕೆ, ನೀಲಾಂಬಿಕೆ ಮುಂತಾದವರು ತಮ್ಮ ವಚನಗಳ ಮೂಲಕ ಲಿಂಗಸಮಾನತೆಯ ವಿಚಾರವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದರು. ಇದು ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಚಿಂತನೆಗೆ ಹೊಸ ದಿಕ್ಕನ್ನು ನೀಡಿದ ಘಟನೆಯಾಗಿದೆ. ಆ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ದೊರಕಿದ್ದ ಅವಕಾಶಗಳು ಅತಿ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದರೂ, ಬಸವಣ್ಣನು ಅವರಿಗೆ ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ನೀಡಿದನು. ಈ ಮೂಲಕ ಮಹಿಳೆಯರು ಕೇವಲ ಅನುಯಾಯಿಗಳಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ಚಿಂತಕರಾಗಿ, ಕವಿಗಳಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕರಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು. ವಚನ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಕೇವಲ ಸಂಖ್ಯಾತ್ಮಕವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಗುಣಾತ್ಮಕವಾಗಿಯೂ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಯಂತಹ ವಚನಕಾರ್ತಿಯರು ದೇಹ-ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಬಂಧನಗಳ ವಿರೋಧದ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. ಅವರ ವಚನಗಳು ಮಹಿಳೆಯರ ಆತ್ಮಗೌರವ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ನಿರ್ಣಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದವು. ಹೀಗಾಗಿ ಬಸವಣ್ಣನ ಚಳವಳಿ ಲಿಂಗಸಮಾನತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಒಂದು ಪ್ರಗತಿಪರ ಕ್ರಾಂತಿಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದು.

ಬಸವಣ್ಣನ ಚಿಂತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ನೈತಿಕತೆಯ ಮರುಪರಿಶೀಲನೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅವನು ವೇದ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ, ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದನು. ‘ಅಂತರಂಗ ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಬಹಿರಂಗ ಶುದ್ಧಿ’ ಎಂಬ ಅವನ ತತ್ವವು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ನೈತಿಕತೆಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದೆ. ಸತ್ಯ, ಅಹಿಂಸೆ, ಅಹಂಕಾರರಹಿತ ಜೀವನ, ಪರೋಪಕಾರ ಇವುಗಳೇ ಅವನ ಧರ್ಮದ ಮೂಲ ಸ್ತಂಭಗಳು. ಈ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವು ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲ, ವ್ಯಕ್ತಿಯ ನಡೆ-ನುಡಿಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಸಮೂಹವಾಗಿದೆ. ಬಸವಣ್ಣನಿಗೆ ದೇವರ ಆರಾಧನೆ ಎಂದರೆ ಮನುಷ್ಯನ ಸೇವೆಯೇ ಆಗಿದ್ದು, ಈ ತತ್ವವು ಧರ್ಮವನ್ನು ಮಾನವಕೇಂದ್ರಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಬಸವಣ್ಣನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾದ ಮತ್ತು ಅಚಲವಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿ ನೋಡದೆ, ಕಾಲಾನುಸಾರವಾಗಿ ಬದಲಾಗುವ ಚಿಂತನಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅಂಧ ನಂಬಿಕೆಗಳು, ಮೌಢ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಧೈರ್ಯ ತೋರಿದನು. ಈ ಧೈರ್ಯವೇ ಅವನನ್ನು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅವನ ಧರ್ಮದ ಕಲ್ಪನೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಒಳಜೀವನವನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಸಮಾಜವನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿಸುವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

ಬಸವಣ್ಣ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧರ ನಡುವಿನ ವಿಚಾರಸಾಮ್ಯವು ಕೂಡ ಗಮನಾರ್ಹ. ಇಬ್ಬರೂ ವಿಭಿನ್ನ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಬದುಕಿದರೂ, ಮಾನವ ಸಮಾನತೆ, ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಜೀವನದ ಕುರಿತು ಸಮಾನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಇದು ಭಾರತೀಯ ಚಿಂತನೆಯ ನಿರಂತರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧನು ದುಃಖನಿವಾರಣೆಗೆ ಮಧ್ಯಮ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರೆ, ಬಸವಣ್ಣನು ಸಮಾನತೆಯ ಸಮಾಜ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಕಾಯಕ ಮತ್ತು ದಾಸೋಹ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟನು. ಇಬ್ಬರೂ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಒಳಗಿನ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನೇ ಸಮಾಜ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಮೂಲವೆಂದು ಕಂಡರು. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ಬಸವಣ್ಣನ ಚಿಂತನೆಗಳನ್ನು ಭಾರತೀಯ ದಾರ್ಶನಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಮಹತ್ವದ ಮುಂದುವರಿಕೆಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು.

ಇಂದಿನ ಜಾಗತೀಕರಣದ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಬಸವಣ್ಣನ ವಿಚಾರಗಳು ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿವೆ. ಆರ್ಥಿಕ ಅಸಮಾನತೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಭೇದಭಾವ, ಲಿಂಗ ಅಸಮಾನತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಇನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿವಾರಣೆಯಾಗಿಲ್ಲ. ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ವೇಗವಾಗಿ ನಡೆದಿದ್ದರೂ, ಮಾನವ ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯ ಇನ್ನೂ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿವೆ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ‘ಮನುಷ್ಯ ಜಾತಿ ತಾನೊಂದೆ’ ಎಂಬ ಬಸವಣ್ಣನ ಸಂದೇಶವು ಮಾನವಕುಲಕ್ಕೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದೇಶವು ಕೇವಲ ನೈತಿಕ ಉಪದೇಶವಲ್ಲ. ಅದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಘಟನೆಗೆ ಮೂಲತತ್ವವಾಗಬಹುದು. ಜಾತಿ, ಧರ್ಮ, ಭಾಷೆ, ಪ್ರದೇಶ ಇತ್ಯಾದಿ ಭೇದಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಮಾನವತ್ವವನ್ನು ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸಮಾಜವನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಬಸವಣ್ಣನ ಚಿಂತನೆ ನಮಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.