ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಹೇಗೆ?

ದೇಶದ ಮೂಲೆ-ಮೂಲೆಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ವೇಗಳು, ನಗರಗಳ ಸಂಚಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಮೆಟ್ರೋ ರೈಲುಗಳು, ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿರುವ ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನ ಯೋಜನೆಗಳು, ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕಾರಿಡಾರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಸಿಟಿಗಳು-ಇವೆಲ್ಲವೂ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಭಾರತದ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತಿವೆ. ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ದೇಶ ಸಾಧಿಸಿರುವ ಈ ಪ್ರಗತಿ ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಶ್ಲಾಘನೀಯ.

ಆದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಯ ಹಿಂದೆಯೂ ಮತ್ತೊಂದು ಕಥೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಹೆದ್ದಾರಿಯೊಂದು ಪ್ರಯಾಣದ ಅವಧಿಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಹುದು; ಆದರೆ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹಳ್ಳಿಯನ್ನು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಬಹುದು. ಸೌರ ವಿದ್ಯುತ್ ಉದ್ಯಾನ ಸ್ವಚ್ಛ ಇಂಧನ ಉತ್ಪಾದಿಸಬಹುದು; ಆದರೆ ರೈತರು ಅಥವಾ ಕುರಿಗಾಹಿಗಳ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಕೈಗಾರಿಕಾ ಯೋಜನೆ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಬಹುದು; ಆದರೆ ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ನೆಲೆಸಿರುವ ಕುಟುಂಬಗಳು ತಮ್ಮ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೂ ಎದುರಾಗಬಹುದು.

ಹೀಗಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಕಟ್ಟಡಗಳು, ರಸ್ತೆಗಳು ಅಥವಾ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣವಲ್ಲ. ಅದು ಜನರ ಬದುಕಿನ ಮೇಲೆ ಬೀರುವ ಪರಿಣಾಮ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಬದಲಾವಣೆ ಹಾಗೂ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಫಲಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ತಲುಪುತ್ತಿವೆಯೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಆಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಣಾಮ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Social Impact Assessment-SIA) ಮಹತ್ವ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಗಳಿಂದ ಜನರ ಜೀವನ, ಜೀವನೋಪಾಯ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರೋಗ್ಯ, ವಸತಿ, ಮಹಿಳೆಯರ ಸ್ಥಿತಿ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆ ಹಾಗೂ ಸಮುದಾಯದ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿನ ಮೇಲೆ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾಗಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಅಳೆಯುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೇ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಣಾಮ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ.

ಪರಿಸರ ಪರಿಣಾಮ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೇಲಿನ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದರೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಣಾಮ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವು ಮನುಷ್ಯನ ಬದುಕನ್ನು ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉದ್ದೇಶ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುವುದಲ್ಲ; ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಮಾನತೆ, ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದೊಂದಿಗೆ ಸಾಗುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಸರಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಹುಡುಕುವುದೇ ಇದರ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶ: ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಿಂದ ಲಾಭ ಪಡೆಯುವುದು ಯಾರು? ಅದರ ಬೆಲೆ ತೆರಬೇಕಾಗುವುದು ಯಾರು?

ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಭಾರತ ಈಗಾಗಲೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದೆ. 2013ರಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ Right to Fair Compensation and Transparency in Land Acquisition, Rehabilitation and Resettlement Act, 2013 ಕಾಯ್ದೆಯು ಭೂಸ್ವಾಧೀನದ ಹಲವು ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಣಾಮ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸಿತು. ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯ ಎರಡನ್ನೂ ಸಮತೋಲನದಿಂದ ಕಾಪಾಡಬೇಕೆಂಬ ತತ್ವವನ್ನು ಈ ಕಾಯ್ದೆ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.

ಆದರೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ ಈ ಆಶಯ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಾಕಾರಗೊಂಡಿಲ್ಲ. ಅನೇಕ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಣಾಮ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವು ಕೇವಲ ಕಾನೂನು ಪಾಲನೆಯ ಔಪಚಾರಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಟೀಕೆಗಳಿವೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳೊಂದಿಗೆ ನಡೆಸುವ ಸಮಾಲೋಚನೆಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕೇವಲ ದಾಖಲೆಗಳ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಯೋಜನೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು, ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬಗಳು ಎದುರಾಗುತ್ತವೆ.

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜನರು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನೇ ವಿರೋಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ತಮ್ಮ ಬದುಕಿನ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ನಿರ್ಧಾರಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಧ್ವನಿಗೆ ಅವಕಾಶ ದೊರೆಯದಿರುವುದನ್ನೇ ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯೋಜನೆಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಳೀಯರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಆಲಿಸಿ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಪರಿಹಾರ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬೆಂಬಲವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

ಇಂದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಣಾಮ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನದ ಅಗತ್ಯ ಸರಕಾರದ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಉದ್ಯಮ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅದರ ಮಹತ್ವ ವೇಗವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಹೂಡಿಕೆದಾರರು ಕಂಪೆನಿಗಳ ಆರ್ಥಿಕ ಸಾಧನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಪರಿಸರ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಕೇವಲ ವೆಚ್ಚ ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಲ್ಲ; ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ವನ್ನು ಅಳೆಯುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ.

ಅದರೊಂದಿಗೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಉದ್ಯಮಗಳು, ಪರಿಣಾಮ ಹೂಡಿಕೆ (Impact Investing) ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಷೇರು ವಿನಿಮಯ (Social Stock Exchange) ಮೊದಲಾದ ಹೊಸ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಅಳೆಯಬಲ್ಲ ತಜ್ಞರ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ. ಸರಕಾರ, ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಘಟನೆಗಳು ತಮ್ಮ ಯೋಜನೆಗಳ ನೈಜ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಣಾಮ ಮೌಲ್ಯಮಾಪಕರ ನೆರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವಲಂಬಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಆದರೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರ ಇನ್ನೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಂಡಿಲ್ಲ. ದೇಶದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಯೋಜನೆಗಳು ಜಾರಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಸಮಗ್ರ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಣಾಮ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ನಡೆಸಬಲ್ಲ ಪರಿಣತರ ಸಂಖ್ಯೆ ಇನ್ನೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ.

ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಣಾಮ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಶೇಷ ಪಠ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಹಾಗೂ ವೃತ್ತಿಪರ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ, ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರ, ಸಮಾಜಕಾರ್ಯ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನೀತಿ, ಕಾನೂನು, ಪರಿಸರ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ದತ್ತಾಂಶ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುವ ಅಂತರ್‌ಶಿಸ್ತೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ರೂಪುಗೊಳ್ಳಬೇಕು.

ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವೂ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತಿದೆ. ಭೌಗೋಳಿಕ ಮಾಹಿತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಉಪಗ್ರಹ ಚಿತ್ರಣ, ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ, ರಿಮೋಟ್ ಸೆನ್ಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಸಮೀಕ್ಷಾ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ನಿಖರವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ನೆರವಾಗುತ್ತಿವೆ. ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವೂ ಜನರ ಅನುಭವ, ನೋವು, ನಿರೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಆಶಯಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು ಮನುಷ್ಯನಾಗಿರುವವರೆಗೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಣಾಮ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವೂ ಮಾನವಕೇಂದ್ರಿತವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

2047ರ ವೇಳೆಗೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗುವ ಭಾರತದ ಗುರಿ ಕೇವಲ ಜಿಡಿಪಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಅಥವಾ ಹೂಡಿಕೆಗಳ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಸಾಕಾರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಸಮಾನತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು, ಜೀವನೋಪಾಯ ಸುಧಾರಿಸುವುದು, ಮಹಿಳೆಯರ ಸಬಲೀಕರಣ, ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಜೀವನದ ಗುಣಮಟ್ಟ ಹೆಚ್ಚುವುದೂ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಮಾನದಂಡಗಳಾಗಬೇಕು.

ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ನಿಜವಾದ ಅಳತೆ ಎಷ್ಟು ಹೆದ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದೇವೆ, ಎಷ್ಟು ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದ್ದೇವೆ ಅಥವಾ ಎಷ್ಟು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬುದಲ್ಲ. ಆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಿಂದ ಜನರ ಬದುಕು ಹೆಚ್ಚು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆಯೇ, ಗೌರವಯುತವಾಗಿದೆಯೇ, ಸಮಾನ ಅವಕಾಶಗಳು ದೊರೆತಿವೆಯೇ ಮತ್ತು ಜೀವನದ ಗುಣಮಟ್ಟ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆಯೇ ಎಂಬುದೇ ನಿಜವಾದ ಮಾನದಂಡ.

ಆದ್ದರಿಂದ ಭಾರತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮುಂದಿನ ಹೆಜ್ಜೆ ಇಡುವಾಗ, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣದಷ್ಟೇ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಣಾಮ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೂ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಬೇಕು. ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಪಯಣದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಹಿಂದೆ ಉಳಿಯದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಪ್ರಗತಿಯ ಲಕ್ಷಣ.