ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಭಾರವಲ್ಲ, ರಾಷ್ಟ್ರದ ಮಾನವ ಸಂಪತ್ತು

ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಭಾರವೆಂದು ನೋಡುವ ಕಾಲ ಮುಗಿದಿದೆ. ಅದನ್ನು ಮಾನವ ಸಂಪತ್ತಾಗಿ ರೂಪಿಸುವ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೇ 21ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲಿವೆ. ಭಾರತಕ್ಕೂ ಇದೇ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅವಕಾಶ ಲಭಿಸಿದೆ. ಈ ಅವಕಾಶವನ್ನು ದೂರದೃಷ್ಟಿಯ ನೀತಿಗಳು, ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣ, ಸಮಗ್ರ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಗಳು, ಕೌಶಲ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ಮೂಲಕ ಸದುಪಯೋಗಪಡಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಜನಸಂಖ್ಯೆಯೇ ಭಾರತದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳಲಿದೆ.

ಪ್ರತೀ ವರ್ಷ ಜುಲೈ 11ರಂದು ವಿಶ್ವ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ದಿನವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಈ ದಿನವನ್ನು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಳದ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುವ ದಿನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಂದಿನ ಜಾಗತಿಕ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಈ ದಿನದ ಮಹತ್ವವು ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ. ಈಗ ಪ್ರಶ್ನೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಎಷ್ಟಿದೆ ಎಂಬುದಲ್ಲ; ಆ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಎಷ್ಟು ಆರೋಗ್ಯವಂತವಾಗಿದೆ, ಎಷ್ಟು ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದೆ, ಎಷ್ಟು ಕೌಶಲ್ಯ ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ದೇಶದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಬಲ್ಲದು ಎಂಬುದಾಗಿದೆ.

ಈ ವರ್ಷದ ವಿಶ್ವ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ದಿನದ ಘೋಷವಾಕ್ಯ ‘‘ಯುವಜನರ ಆಶಯಗಳು ಮತ್ತು ಆಕಾಂಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಇಂದು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲೂ ಸಾಕಾರಗೊಳಿಸುವುದು’’ ಎಂಬುದಾಗಿದೆ. ಈ ಘೋಷವಾಕ್ಯವು ಜನರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಯುವಜನರಿಗೆ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರೋಗ್ಯ, ಕೌಶಲ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ, ಉದ್ಯೋಗ, ಸಮಾನ ಅವಕಾಶಗಳು ಮತ್ತು ಘನತೆಯ ಬದುಕನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದರತ್ತ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಭವಿಷ್ಯ ಅದರ ಯುವಜನರ ಕನಸುಗಳನ್ನು ನನಸಾಗಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಈ ವರ್ಷದ ವಿಶ್ವ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ದಿನ ಸಾರುತ್ತದೆ. ಭಾರತದಂತಹ ಯುವ ರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ಈ ಘೋಷವಾಕ್ಯ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಯುವಜನರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ದೇಶವಾಗಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಸಾಕಾರಗೊಳಿಸಲು ಯುವಜನರಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರೋಗ್ಯ, ನಾವೀನ್ಯತೆ, ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಯುವಜನರ ಆಶಯಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾದಾಗ ಮಾತ್ರ ‘ವಿಕಸಿತ ಭಾರತ-2047’ ಎಂಬ ಕನಸು ನನಸಾಗಲು ಸಾಧ್ಯ.

ವಿಶ್ವದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಇಂದು 800 ಕೋಟಿಗೂ ಮೀರಿದೆ. ಭಾರತ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿದೆ. ಕೆಲವರಿಗೆ ಇದು ಆತಂಕದ ವಿಷಯವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಆದರೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ಅನೇಕ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಇಂದು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಭಾರತದ ಯುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಒಂದು ಅಪರೂಪದ ಅವಕಾಶ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಜಪಾನ್, ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ, ಇಟಲಿ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಯುರೋಪಿಯನ್ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ವೃದ್ಧ ಜನರ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವುದು ಮತ್ತು ಜನನ ಪ್ರಮಾಣ ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಕೊರತೆ, ಉತ್ಪಾದಕತೆ ಕುಸಿತ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತಾ ವೆಚ್ಚದ ಹೆಚ್ಚಳದಂತಹ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಭಾರತ ಇನ್ನೂ ಯುವ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಭಾರತದ ದೊಡ್ಡ ಶಕ್ತಿ. ಆದರೆ ಈ ಶಕ್ತಿ ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತವಾಗಿ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾದ ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರೋಗ್ಯ, ಕೌಶಲ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾನವ ಬಂಡವಾಳವಾಗಿ ರೂಪಿಸಬೇಕು. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಹೆಚ್ಚಳವು ಹೊರೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವ ಅಪಾಯವಿದೆ.

ಪ್ರಸ್ತುತ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಭಿನ್ನ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿದೆ. ಒಂದೆಡೆ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಯುವಕರು ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಅಗತ್ಯ ಕೌಶಲ್ಯ ಹೊಂದಿದ ಮಾನವ ಸಂಪನ್ಮೂಲದ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿವೆ. ಸಾವಿರಾರು ಪದವೀಧರರು ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸೂಕ್ತ ಕೌಶಲ್ಯವಿರುವ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿವೆ. ಇದರರ್ಥ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ನಡುವೆ ಅಂತರವಿದೆ. ಈ ಅಂತರವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಯುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ, ಯಾಂತ್ರೀಕರಣ ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಆರ್ಥಿಕತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಇಂದಿನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪದವಿ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಮಸ್ಯೆ ಪರಿಹರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಡಿಜಿಟಲ್ ಕೌಶಲ್ಯ, ಸಂವಹನ ಕೌಶಲ್ಯ, ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಕಲಿಕೆಯ ಮನೋಭಾವವೇ ಭವಿಷ್ಯದ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಕೌಶಲ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ.

ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ವಿಷಯ ಕುರಿತು ಚರ್ಚಿಸುವಾಗ ಮಹಿಳಾ ಸಬಲೀಕರಣವು ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಮಹಿಳೆಯರ ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರೋಗ್ಯ, ಪೌಷ್ಟಿಕತೆ, ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ ಕುಟುಂಬಗಳ ಜೀವನಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಲವು ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಮಹಿಳೆಯರ ಶಿಕ್ಷಣ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಶಿಶು ಮರಣ ಪ್ರಮಾಣ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಕುಟುಂಬದ ಆರೋಗ್ಯ ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಶಿಕ್ಷಣದ ಗುಣಮಟ್ಟವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಿಳಾ ಸಬಲೀಕರಣದ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡುವುದು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರ್ನಾಟಕದಂತಹ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿದೆ. ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ, ಜೈವಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ವಲಯ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ನಗರಗಳಿಗೆ ವಲಸೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರಿನಂತಹ ನಗರಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಒತ್ತಡದಿಂದ ಸಂಚಾರ ದಟ್ಟಣೆ, ವಸತಿ ಕೊರತೆ, ನೀರಿನ ಸಮಸ್ಯೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಮಾಲಿನ್ಯದಂತಹ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ಅನೇಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಯುವ ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಸಮತೋಲಿತ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಇಂದಿನ ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಜನಸಂಖ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಪರಿಸರವೂ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ನಗರೀಕರಣ, ನೀರಿನ ಅಭಾವ, ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ, ಅರಣ್ಯ ನಾಶ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಚರ್ಚೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ. ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲ; ಅದು ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಬಳಕೆಯನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿರಬೇಕು.

ಭಾರತ ಇಂದು ವಿಕಸಿತ ಭಾರತ-2047 ಎಂಬ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯ ಗುರಿಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಗುರಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ರಸ್ತೆ, ಕಟ್ಟಡಗಳು ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಮಾತ್ರ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆರೋಗ್ಯವಂತ, ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದ, ಕೌಶಲ್ಯಭರಿತ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದಕ ಮಾನವ ಸಂಪನ್ಮೂಲವೇ ದೇಶದ ನಿಜವಾದ ಬಂಡವಾಳ. ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರೋಗ್ಯ, ಸಂಶೋಧನೆ, ಕೌಶಲ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ನಾವೀನ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡದೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ವಿಶ್ವ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ದಿನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ಮರೆಯಬಾರದು. ಭಾರತದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಎಲ್ಲ ವರ್ಗಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿರಬೇಕು. ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿ, ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡ, ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳು, ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರು, ಮಹಿಳೆಯರು, ಅಂಗವಿಕಲರು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದುರ್ಬಲ ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಮುದಾಯಗಳು ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಬಾರದು. ಸಾಮಾಜಿಕ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಲಾಭಾಂಶವೂ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಇಂದು ವಿಶ್ವ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ದಿನವು ಕೇವಲ ಕುಟುಂಬ ಕಲ್ಯಾಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ನೆನಪಿನ ದಿನವಲ್ಲ. ಇದು ಮಾನವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ದಿನವಾಗಿದೆ. ದೇಶದ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಮಾಣವಲ್ಲ; ಅದರ ಗುಣಮಟ್ಟ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮಗುವಿಗೂ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಯುವಕ-ಯುವತಿಗೂ ಕೌಶಲ್ಯ ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮಹಿಳೆಗೆ ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಗರಿಕನಿಗೂ ಉತ್ತಮ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಘನತೆಯ ಜೀವನವನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ನೀತಿಯ ಗುರಿಯಾಗಬೇಕು.

ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮಾರ್ಗವಲ್ಲ; ಜನರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದೇ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮಾರ್ಗ. ಇದೇ ವಿಶ್ವ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ದಿನದ ಮೂಲ ಸಂದೇಶವಾಗಿದೆ. ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಭಾರವೆಂದು ನೋಡುವ ಕಾಲ ಮುಗಿದಿದೆ. ಅದನ್ನು ಮಾನವ ಸಂಪತ್ತಾಗಿ ರೂಪಿಸುವ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೇ 21ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲಿವೆ. ಭಾರತಕ್ಕೂ ಇದೇ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅವಕಾಶ ಲಭಿಸಿದೆ. ಈ ಅವಕಾಶವನ್ನು ದೂರದೃಷ್ಟಿಯ ನೀತಿಗಳು, ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣ, ಸಮಗ್ರ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಗಳು, ಕೌಶಲ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ಮೂಲಕ ಸದುಪಯೋಗಪಡಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಜನಸಂಖ್ಯೆಯೇ ಭಾರತದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳಲಿದೆ.