ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮ: ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ವಿಸ್ತರಣೆಯೋ ಅಥವಾ ದ್ವೇಷದ ಕಾರ್ಖಾನೆಯೋ?

ಭಾರತದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವಾಗಿರುವ ಭಾರತವು ಜಾತಿ, ಧರ್ಮ, ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವೈವಿಧ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಇಂತಹ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸುಳ್ಳು ಸಂದೇಶ, ಒಂದು ಪ್ರಚೋದನಕಾರಿ ವೀಡಿಯೊ ಅಥವಾ ಒಂದು ದ್ವೇಷಪೂರಿತ ಪೋಸ್ಟ್ ಕೂಡ ದೊಡ್ಡ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು. ಹಲವಾರು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಡಿದ ವದಂತಿಗಳು ಹಿಂಸಾಚಾರ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯಗಳ ನಡುವಿನ ಅನುಮಾನಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ.

ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕರ್ನಾಟಕದ ಗೃಹ ಸಚಿವ ಪ್ರಿಯಾಂಕ್ ಖರ್ಗೆ ಅವರ ವಿರುದ್ಧ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಅವಹೇಳನಕಾರಿ ಹಾಗೂ ಜಾತಿ ನಿಂದನೆಯ ಪೋಸ್ಟ್ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಆರೋಪದ ಮೇಲೆ ಕಾರ್ಕಳ ಪೊಲೀಸರು ಸುಧೀರ್ ಬಂಗೇರ ಎಂಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿರುವ ಘಟನೆ ವ್ಯಾಪಕ ಚರ್ಚೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಪ್ರಕರಣದ ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಅಂಶಗಳು ಒಂದು ಕಡೆ ಇರಲಿ, ಈ ಘಟನೆ ನಮ್ಮ ಸಮಾಜದ ಮುಂದೆ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ಗಂಭೀರ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿದೆ. ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಆಶಯಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿವೆಯೇ ಅಥವಾ ಅವು ದ್ವೇಷ, ಸುಳ್ಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಭಜನೆಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಹೊಸ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೇ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇವಲ ಒಂದು ಘಟನೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಡಿರುವುದಲ್ಲ. ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವಗಳು, ಸರಕಾರಗಳು, ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞರು ಮತ್ತು ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಇದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವುದು ಸುಳ್ಳಲ್ಲ.

2012ರಲ್ಲಿ ಫೇಸ್‌ಬುಕ್ ತನ್ನ ಬಳಕೆದಾರರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನೂರು ಕೋಟಿಯ ಗಡಿಯನ್ನು ದಾಟಿದಾಗ, ಅದರ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಮಾರ್ಕ್ ಝುಕರ್‌ಬರ್ಗ್ ‘‘ಜಗತ್ತನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವುದೇ ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ’’ ಎಂದು ಬರೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಆ ಹೊತ್ತಿಗಾಗಲೇ ಟ್ವಿಟರ್ (ಎಕ್ಸ್) ಜಗತ್ತಿನ ಗಮನ ಸೆಳೆದಿದ್ದ ‘ಅರಬ್ ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್’ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಮಾನವ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿ ಹರಿವಿನ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಉಂಟುಮಾಡಿರುವ ಈ ಬದಲಾವಣೆ ಅಭೂತಪೂರ್ವವಾದದ್ದು.

ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು, ದೂರದರ್ಶನ ವಾಹಿನಿಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಕೈಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಸಾಮಾನ್ಯ ನಾಗರಿಕನ ಧ್ವನಿ ಸಮಾಜದ ದೊಡ್ಡ ವೇದಿಕೆಗೆ ತಲುಪುವುದು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಫೇಸ್‌ಬುಕ್, ವಾಟ್ಸ್‌ಆ್ಯಪ್, ಎಕ್ಸ್, ಯೂಟ್ಯೂಬ್ ಮತ್ತು ಇನ್‌ಸ್ಟಾಗ್ರಾಂಗಳ ಉದಯದ ನಂತರ ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬದಲಾಯಿತು. ಇಂದು ಒಂದು ಸ್ಮಾರ್ಟ್‌ಫೋನ್ ಮತ್ತು ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಸಂಪರ್ಕ ಇದ್ದರೆ ಸಾಕು, ಯಾರಾದರೂ ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರಿಗೆ ತಲುಪಿಸಬಹುದು. ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಅಪಾರ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿವೆ. ದಲಿತರು, ಮಹಿಳೆಯರು, ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರು, ರೈತರು, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶ ಪಡೆಯದ ಅನೇಕ ಸಮುದಾಯಗಳು ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಹೋರಾಟಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯಕ್ಕೆ ತರಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಕಥೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವು ಮಾಹಿತಿಯ ಜನತಂತ್ರೀಕರಣವನ್ನು ಮಾಡಿವೆ; ಆದರೆ ಸತ್ಯದ ಜನತಂತ್ರೀಕರಣವನ್ನು ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳು ಸುದ್ದಿ ಹರಡಲು ದೊಡ್ಡ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಬೇಕಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇಂದು ಒಂದು ಸುಳ್ಳು ಸಂದೇಶವನ್ನು ಸಾವಿರಾರು ಜನರಿಗೆ ತಲುಪಿಸಲು ಕೆಲವೇ ಕ್ಷಣಗಳು ಸಾಕು. ವಾಟ್ಸ್‌ಆ್ಯಪ್ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ಸಂದೇಶಗಳು, ಫೇಸ್‌ಬುಕ್ ಪೋಸ್ಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಯೂಟ್ಯೂಬ್ ವೀಡಿಯೊಗಳು ಅನೇಕ ಜನರಿಗೆ ಮಾಹಿತಿಯ ಮುಖ್ಯ ಮೂಲಗಳಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಈ ಮಾಹಿತಿಯ ಸತ್ಯಾಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಇನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿಲ್ಲ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ವದಂತಿಗಳು, ಕಟ್ಟುಕಥೆಗಳು, ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ದ್ವೇಷ, ರಾಜಕೀಯ ಅಪಪ್ರಚಾರಗಳು ಹಾಗೂ ಸಂಚಿನ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಹರಡುತ್ತಿವೆ.

ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಮತ್ತೊಂದು ಆತಂಕಕಾರಿ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಆಶಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಸರಕಾರಗಳೂ ಸಹ ಈ ವೇದಿಕೆಗಳನ್ನು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ನೆರೇಟಿವ್‌ಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತಿರುವುದು. ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಸರಕಾರಗಳು ತಮ್ಮ ನೀತಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಜನರಿಗೆ ವಿವರಿಸುವ ಹಕ್ಕು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮಾಹಿತಿ ಹಂಚುವಿಕೆ ಮತ್ತು ನೆರೇಟಿವ್ ನಿರ್ಮಾಣದ ನಡುವಿನ ಗಡಿ ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ, ಸಂಘಟಿತ ಡಿಜಿಟಲ್ ಪ್ರಚಾರದ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಸಾವಿರಾರು ಬೆಂಬಲಿಗರ ಜಾಲದ ಮೂಲಕ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ‘ಜನಾಭಿಪ್ರಾಯ’ ಎಂದು ಬಿಂಬಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಸರಕಾರದ ವೈಫಲ್ಯಗಳು, ನಿರುದ್ಯೋಗ, ಬೆಲೆ ಏರಿಕೆ, ಅಸಮಾನತೆ ಅಥವಾ ಇತರ ತುರ್ತು ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚೆಗಳು ಹಿಂಬದಿಗೆ ಸರಿಯಬಹುದು. ರಾಜಕೀಯ ಸಂವಹನವು ಮಾಹಿತಿ ನೀಡುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಬದಲಾಗುವ ಅಪಾಯ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಕೇವಲ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷಗಳ ಅಥವಾ ದ್ವೇಷ ಗುಂಪುಗಳ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲ; ಅವು ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿರುವ ಸರಕಾರಗಳಿಗೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಪ್ರಬಲ ಸಾಧನಗಳಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕರು ಕೇವಲ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವವರಾಗಿರದೆ, ಅದರ ಮೂಲ, ಉದ್ದೇಶ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸುವ ಜಾಗೃತ ನಾಗರಿಕರಾಗುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಜರ್ಮನ್ ತತ್ವಜ್ಞಾನಿ ಯುರ್ಗನ್ ಹಾಬರ್ಮಾಸ್ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಹೃದಯವನ್ನು ‘ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯ’ (Public Sphere) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ನಾಗರಿಕರು ತರ್ಕಬದ್ಧವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಸ್ಥಳವೇ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯ ಎಂಬುದು ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಇದೇ ರೀತಿಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಇತ್ತು. ಆದರೆ ಇಂದಿನ ವಾಸ್ತವ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಚರ್ಚೆಗಳ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಘೋಷಣೆಗಳು, ಸಂವಾದದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಟ್ರೋಲಿಂಗ್, ತರ್ಕದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಉದ್ರೇಕಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಜನರು ಭಿನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಕೇಳುವ ಬದಲು ತಮ್ಮದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ದೃಢೀಕರಿಸುವ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲೇ ಸೀಮಿತರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಇದನ್ನು ‘ಎಕೊ ಚೇಂಬರ್’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕರು ತಮ್ಮ ನಿಲುವನ್ನೇ ಏಕೈಕ ಸತ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಭಿನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಹೊಂದಿರುವವರನ್ನು ಎದುರಾಳಿಗಳಾಗಿ ಅಥವಾ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿ ಕಾಣಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಹಾರ್ವರ್ಡ್ ಬಿಸಿನೆಸ್ ಸ್ಕೂಲ್‌ನ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕಿ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಲೇಖಕಿ ಶೋಶಾನಾ ಜುಬೋಫ್ ತಮ್ಮ ‘ಸರ್ವೇಲ್ಯನ್ಸ್ ಕ್ಯಾಪಿಟಲಿಸಂ’ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಕೇವಲ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕಂಪೆನಿಗಳಲ್ಲ, ಅವು ಮಾನವರ ವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಿವೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಾವು ಏನು ನೋಡುತ್ತೇವೆ, ಏನು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತೇವೆ, ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ, ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಭಯಪಡುತ್ತೇವೆ ಎಂಬ ಮಾಹಿತಿಯೇ ಅವರ ವ್ಯಾಪಾರದ ಮೂಲಧನ. ಹೀಗಾಗಿ ಜನರನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ತಮ್ಮ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿಡುವ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ಗಳು ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಜನರನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಸೆಳೆಯುವುದು ಶಾಂತವಾದ ಚರ್ಚೆಗಳಲ್ಲ; ಕೋಪ, ಭಯ, ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಸಂಚಲನಕಾರಿ ವಿಷಯಗಳು.

ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಆರ್ಥಿಕ ಮಾದರಿಯೇ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸಮಾಜದ ವಿಭಜನೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕುರಿತು ನೋಮ್ ಚಾಮ್ಸ್ಕಿಯ ವಿಚಾರಗಳೂ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗುತ್ತವೆ. ತಮ್ಮ ‘ಮ್ಯಾನುಫ್ಯಾಕ್ಚರಿಂಗ್ ಕನ್ಸೆಂಟ್’ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಒಪ್ಪಿಗೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದ್ದರು. ಇಂದು ಇದೇ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಂಕೀರ್ಣ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ನಮಗೆ ನಾವು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ಅನಿಸಿದರೂ, ನಾವು ನೋಡುವ ಮಾಹಿತಿಯ ಬಹುಪಾಲನ್ನು ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ಗಳು ಈಗಾಗಲೇ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿರುತ್ತವೆ. ಯಾವ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ನೋಡಬೇಕು, ಯಾರ ಪೋಸ್ಟ್ ವೈರಲ್ ಆಗಬೇಕು, ಯಾವ ವಿಷಯ ಟ್ರೆಂಡ್ ಆಗಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವಕ್ಕೆ ಅಪಾಯ ಕೇವಲ ಸೆನ್ಸರ್‌ಶಿಪ್‌ನಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ಜನರು ತಾವು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ನಂಬುವ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಲೂ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ಜಗತ್ತಿನ ಅನೇಕ ದೇಶಗಳು ಈ ಸವಾಲನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ವಿಭಿನ್ನ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿವೆ. 2017ರ ಜರ್ಮನಿಯ NetzDG ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕಾರ ದ್ವೇಷ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾನೂನುಬಾಹಿರ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಮಯದೊಳಗೆ ತೆಗೆದುಹಾಕಬೇಕು. ಪಾಲಿಸದಿದ್ದರೆ ಕೋಟ್ಯಂತರ ಯೂರೋಗಳ ದಂಡ ವಿಧಿಸಬಹುದು. ಬ್ರಿಟನ್ ತನ್ನ Online Safety Act 2023ರ ಮೂಲಕ ಡಿಜಿಟಲ್ ವೇದಿಕೆಗಳ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ. ಸಿಂಗಾಪುರದಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳು ಮಾಹಿತಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಸರಕಾರಕ್ಕೆ ತ್ವರಿತ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ ಮತ್ತು ಯುರೋಪಿಯನ್ ಒಕ್ಕೂಟವೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಿವೆ. ಆದರೆ ಈ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮಾತಿನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣದ ನಡುವಿನ ಸಮತೋಲನದ ಬಗ್ಗೆ ನಿರಂತರ ಚರ್ಚೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ.

ಭಾರತದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವಾಗಿರುವ ಭಾರತವು ಜಾತಿ, ಧರ್ಮ, ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವೈವಿಧ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಇಂತಹ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸುಳ್ಳು ಸಂದೇಶ, ಒಂದು ಪ್ರಚೋದನಕಾರಿ ವೀಡಿಯೊ ಅಥವಾ ಒಂದು ದ್ವೇಷಪೂರಿತ ಪೋಸ್ಟ್ ಕೂಡ ದೊಡ್ಡ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು. ಹಲವಾರು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಡಿದ ವದಂತಿಗಳು ಹಿಂಸಾಚಾರ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯಗಳ ನಡುವಿನ ಅನುಮಾನಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ. ಇದೇ ವೇಳೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಜನಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲು, ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ಬಯಲಿಗೆಳೆಯಲು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ಚಳವಳಿಗಳಿಗೆ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿರುವುದೂ ಸತ್ಯ. ಹೀಗಾಗಿ ಸಮಸ್ಯೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅವುಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕಾಯ್ದೆ, 2000 ಮತ್ತು ಅದರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರೂಪಿಸಲಾದ Information Technology (Intermediary Guidelines and Digital Media Ethics Code) Rules, 2021 ಪ್ರಮುಖ ಕಾನೂನು ಚೌಕಟ್ಟಾಗಿವೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯ ಸಂಹಿತೆ (ಬಿಎನ್‌ಎಸ್) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ, ಜಾತಿ, ಲಿಂಗ, ಭಾಷೆ ಅಥವಾ ಸಮುದಾಯಗಳ ನಡುವೆ ದ್ವೇಷ, ವೈಮನಸ್ಸು ಅಥವಾ ಹಿಂಸಾಚಾರವನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುವ ವಿಷಯಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರಕರಣ ದಾಖಲಿಸಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ.

ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತಿನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಟೀಕೆ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಜೀವಾಳ. ಆದರೆ ನಿಂದನೆ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಶತ್ರು. ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕು. ಆದರೆ ದ್ವೇಷಪ್ರಚಾರ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಅಪಾಯ. ಮಾಹಿತಿಯ ಮುಕ್ತ ಹರಿವು ಅಗತ್ಯ. ಆದರೆ ಸುಳ್ಳಿನ ನಿರ್ಬಂಧರಹಿತ ಹರಿವು ಅಪಾಯಕಾರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಸಾಕ್ಷರತೆ, ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್ ಪಾರದರ್ಶಕತೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಇಂದು ಹಿಂದೆಂದಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಗೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ವಿಸ್ತರಣೆಯೂ ಹೌದು, ದ್ವೇಷದ ಕಾರ್ಖಾನೆಯೂ ಹೌದು. ಅವು ಯಾವ ರೂಪ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ನಿರ್ಧಾರವಲ್ಲ; ಸಮಾಜದ ನಿರ್ಧಾರ. ಇಂದು ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ನಾಗರಿಕರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇವಲ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲ; ಅದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಭವಿಷ್ಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸೌಹಾರ್ದ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಉಳಿವಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿದೆ.