ಗಡಿ ಆಡಳಿತದ ಘನವಂತರು
ದಲೈ ಲಾಮಾ ಜೊತೆ ಹರ್ ಮಂದರ್ ಸಿಂಗ್
ಎಲ್ವಿನ್ ಕುರಿತಾದ ನನ್ನ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ನಾನು ಹಲವಾರು ಐಎಫ್ಎಎಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿದೆ. ಹರ್ ಮಂದರ್ ಸಿಂಗ್ ಮೊದಲಿಗರು ಮತ್ತು ಇತರರಲ್ಲಿ ರಶೀದ್ ಯೂಸುಫ್ ಅಲಿ, ಆರ್.ಎನ್. ಹಲ್ದಿಪುರ್, ಟಿ.ಎಸ್. ಮೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ಎನ್.ಡಿ. ಜಯಲ್ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಬಹಳ ಹಿಂದೆಯೇ ನಿವೃತ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ NEFAದಲ್ಲಿನ ಆರಂಭಿಕ ವರ್ಷಗಳ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಎಲ್ಲರೂ ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡರು. ದೂರದ ಹಳ್ಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಪರಿಚಿತ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದವರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದ್ದರು. ಇತಿಹಾಸದ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ, ಈಗ ಭಾರತ ಗಣರಾಜ್ಯದ ಔಪಚಾರಿಕ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ನ್ಯಾಯವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದರು.
ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಗಣರಾಜ್ಯ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜನ್ಮ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವಗಳನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಭಾರತದ ಶ್ಲಾಘನೀಯ ಸೇವಕರ ಹೆಗ್ಗುರುತು ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಅಂಕಣ, ಹರ್ ಮಂದರ್ ಸಿಂಗ್ ಎಂಬ ದೇಶಭಕ್ತನ ಜನ್ಮ ಶತಮಾನೋತ್ಸವದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿದೆ. 1926ರ ಜೂನ್ 27ರಂದು ಜನಿಸಿದ ಅವರು, ಭಾರತೀಯ ಗಡಿ ಆಡಳಿತ ಸೇವೆಯ (ಐಎಫ್ಎಎಸ್) ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಇದು ಪ್ರಸ್ತುತ ರಾಷ್ಟ್ರ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ.
1990ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ವೆರಿಯರ್ ಎಲ್ವಿನ್ ಅವರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಗಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಾಗ ನಾನು ಮೊದಲು ಐಎಫ್ಎಎಸ್ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದೆ. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮೂಲದ ಎಲ್ವಿನ್ ಎರಡೂವರೆ ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಮಧ್ಯ ಭಾರತದ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದವರೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಪೌರತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದರು ಮತ್ತು 1954ರಲ್ಲಿ ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಈಶಾನ್ಯ ಗಡಿ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ (NEFA) ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಲಹೆಗಾರರಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು. ಎಲ್ವಿನ್ ಅವರನ್ನು ಪ್ರಧಾನಿ ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರೂ ಅವರು ಬುಡಕಟ್ಟು ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದ ಅಧಿಕಾರಿ ಎಂದು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದ್ದರು. ನೆಹರೂ ತಮ್ಮ ಹೊಸ ನಿಯೋಜನೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಸಹಾಯಕವಾದ ಸಹಾನುಭೂತಿ ಮತ್ತು ತಿಳುವಳಿಕೆಯನ್ನು ತರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು.
ನೆಹರೂ ಮತ್ತು ಎಲ್ವಿನ್ ಐಎಫ್ಎಎಸ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. ಅದರ ಮೊದಲ ನೇಮಕಾತಿಗಳು ಸೈನ್ಯ ಅಥವಾ ವಾಯುಪಡೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯವಾಗಿದ್ದವು. ಅವರು ಕಠಿಣ ದೈಹಿಕ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ವಿಭಿನ್ನ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ಜನರೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಸೌಹಾರ್ದ ಮತ್ತು ತಂಡದ ಕೆಲಸದ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಐಎಫ್ಎಎಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುವಾಗ, ಎಲ್ವಿನ್ ಮಿಶ್ಮಿ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದ ಒಬ್ಬ ವಿದ್ಯಾವಂತ ಹೇಳಿದ್ದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಪಡೆದರು: ‘‘ನಾವು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ಜನಾಂಗದಿಂದ ಭಾರತೀಯರಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಡಿ. ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನು ಕೀಳಾಗಿ ಕಾಣುವ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಕೀಳಾಗಿ ಕಾಣುವ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ನಮ್ಮ ನಡುವೆ ಕಳುಹಿಸುವುದನ್ನು ನೀವು ಮುಂದುವರಿಸಿದರೆ, ಕೆಲವೇ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನಾವು ನಿಮ್ಮ ವಿರುದ್ಧ ಇರುತ್ತೇವೆ.’’
ಪ್ರಧಾನಿ ಸ್ವತಃ ಐಎಫ್ಎಎಸ್ನಲ್ಲಿ ನಿಕಟ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಧ್ವಜದೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕು ಮತ್ತು ನಂತರ ಟೈಪ್ರೈಟರ್ಗಳು ಅನುಸರಿಸಬಹುದು ಎಂದು ನೆಹರೂ ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಒಬ್ಬ ಅಧಿಕಾರಿ ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅಂದರೆ, ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಮೊದಲು ಮಾನವ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಔಪಚಾರಿಕ ರಾಜ್ಯ ಉಪಕರಣವನ್ನು ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ ಮೊದಲು ಗ್ರಾಮಸ್ಥರೊಂದಿಗೆ ಸ್ನೇಹ ಬೆಳೆಸಬೇಕು.
ಬೆರೆನಿಸ್ ಗಯೋಟ್-ರಿಚರ್ಡ್ ಅವರು ತಮ್ಮ Shadow States: India, China and the Himalayas, 1910-1962’ ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಗಡಿನಾಡಿನ ಆಡಳಿತಗಾರರ ಒತ್ತು ಪರೋಪಕಾರಿ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದರ ಮೇಲಿತ್ತು ಎಂದು ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಹಿಂದಿನ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಐಎಫ್ಎಎಸ್ನ ಸದಸ್ಯರು ಸಶಸ್ತ್ರ ಬೆಂಗಾವಲು ಇಲ್ಲದೆ ಒಳನಾಡಿನ ಹಳ್ಳಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಆಗಾಗ ಅವರ ಪತ್ನಿಯರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದು ಬಾಂಧವ್ಯವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು.
ಎಲ್ವಿನ್ ಕುರಿತಾದ ನನ್ನ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ನಾನು ಹಲವಾರು ಐಎಫ್ಎಎಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿದೆ. ಹರ್ ಮಂದರ್ ಸಿಂಗ್ ಮೊದಲಿಗರು ಮತ್ತು ಇತರರಲ್ಲಿ ರಶೀದ್ ಯೂಸುಫ್ ಅಲಿ, ಆರ್.ಎನ್. ಹಲ್ದಿಪುರ್, ಟಿ.ಎಸ್. ಮೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ಎನ್.ಡಿ. ಜಯಲ್ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಬಹಳ ಹಿಂದೆಯೇ ನಿವೃತ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ NEFAದಲ್ಲಿನ ಆರಂಭಿಕ ವರ್ಷಗಳ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಎಲ್ಲರೂ ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡರು. ದೂರದ ಹಳ್ಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಪರಿಚಿತ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದವರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದ್ದರು. ಇತಿಹಾಸದ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ, ಈಗ ಭಾರತ ಗಣರಾಜ್ಯದ ಔಪಚಾರಿಕ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ನ್ಯಾಯವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದರು.
ದುಃಖಕರವೆಂದರೆ, (ನನಗೆ ತಿಳಿದಿರುವಂತೆ) ಭಾರತೀಯ ಗಡಿ ಆಡಳಿತ ಸೇವೆಗೆ ಮೀಸಲಾಗಿರುವ ಪುಸ್ತಕ ಅಥವಾ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪ್ರಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ, ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ಇಂಡೋ-ಟಿಬೆಟ್ ಗಡಿಪ್ರದೇಶಗಳ ಫ್ರೆಂಚ್ ವಿದ್ವಾಂಸ ಕ್ಲೌಡ್ ಅರ್ಪಿ ಬರೆದ ಐಎಫ್ಎಎಸ್ ಕುರಿತ ಮಾಹಿತಿಯುಕ್ತ ಪ್ರಬಂಧ ನಮ್ಮಲ್ಲಿದೆ. ಅರ್ಪಿಯ ವೆಬ್ಸೈಟ್ NEFA, ಅಂದರೆ ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಉಪಯುಕ್ತ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.
ಐಎಫ್ಎಎಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಪ್ರವರ್ತಕ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ರಾನೆಂಗ್ಲಾವ್ ‘ಬಾಬ್’ ಖಥಿಂಗ್ ಕೂಡ ಇದ್ದರು. ಅವರು ಪ್ರಾಚೀನ ಮಠ ಪಟ್ಟಣವಾದ ತವಾಂಗ್ ಅನ್ನು ಭಾರತೀಯ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ತರುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದರು. ನಂತರ ಇಂಡೋ-ಟಿಬೆಟ್ ಗಡಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಅಪ್ಪರ್ ಸುಬನ್ಸಿರಿ ಕಣಿವೆಯ ಟ್ಯಾಗಿನ್ ಬುಡಕಟ್ಟಿನವರ ನಡುವೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಿದ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಸರಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿ ಎಸ್.ಎಂ. ಕೃಷ್ಣಾತ್ರಿ ಇದ್ದರು. ನಮ್ಮ ಜನರ ವಿರುದ್ಧ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ದಂಡಯಾತ್ರೆಗಳ ರಕ್ತಸಿಕ್ತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪ್ರೀತಿ, ಹಾಸ್ಯ ಮತ್ತು ತಾಳ್ಮೆಯ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ವಿಧಾನದಿಂದ ಬದಲಾಯಿಸುವುದು ತಮ್ಮ ಗುರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕೃಷ್ಣಾತ್ರಿ ಬರೆಯಬೇಕಿತ್ತು. ಇದು ಇತರ ಐಎಫ್ಎಎಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡ ವಿಧಾನವಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಎಲ್ವಿನ್ ಮತ್ತು ನೆಹರೂ ಸಹ ಅನುಮೋದಿಸಿದ್ದರು.
ರಾಣಿ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ‘An Officer and His Holiness’ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಹರ್ ಮಂದರ್ ಸಿಂಗ್ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಪುಸ್ತಕವು ಚೀನಾ ಆಕ್ರಮಿತ ಟಿಬೆಟ್ನಿಂದ ದಲಾಯಿ ಲಾಮಾ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. 1959ರಲ್ಲಿ ದಲಾಯಿ ಲಾಮಾ ದೇಶಭ್ರಷ್ಟರಾಗುವುದನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡಾಗ, ಅವರು ಬೊಮ್ಡಿಲಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮತ್ತು ಹರ್ ಮಂದರ್ ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದ ಕಮೆಂಗ್ ಫ್ರಾಂಟಿಯರ್ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಟಿಬೆಟಿಯನ್ ನಾಯಕನನ್ನು ಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರಿ ಟಿ.ಎಸ್. ಮೂರ್ತಿ ಭೇಟಿಯಾದರು. ಆದರೆ ಹರ್ ಮಂದರ್ ಬೊಮ್ಡಿಲಾದಿಂದ ತವಾಂಗ್ನಲ್ಲಿರುವ ಮಠಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ವಾಹನ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾದ ರಸ್ತೆ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಸುಮಾರು 140 ಮೈಲುಗಳಷ್ಟು ದೂರವನ್ನು ಕುದುರೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕ್ರಮಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಈ ಮಧ್ಯೆ, ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರಿ ದಲಾಯಿ ಲಾಮಾ ಅವರನ್ನು ತವಾಂಗ್ಗೆ ಕರೆತರಲು ವೈದ್ಯರು, ಟಿಬೆಟಿಯನ್ ಮಾತನಾಡುವ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಶಸ್ತ್ರ ಬೆಂಗಾವಲು ಪಡೆಯನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ತಂಗಿದ್ದರು.
ಎಪ್ರಿಲ್ 6, 1959ರಂದು ತವಾಂಗ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನಿ ನೆಹರೂ ದಲಾಯಿ ಲಾಮಾಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹರ್ ಮಂದರ್ ಓದಿದರು. ಅದು ಹೀಗಿತ್ತು: ‘‘ನೀವು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಬಂದಿರುವುದಕ್ಕೆ ನಾನು ಮತ್ತು ನನ್ನ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತೇವೆ ಮತ್ತು ಶುಭಾಶಯಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತೇವೆ. ನೀವು, ನಿಮ್ಮ ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ಪರಿವಾರದವರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಾದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಒದಗಿಸಲು ನಾವು ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತೇವೆ. ನಿಮ್ಮನ್ನು ಬಹಳ ಗೌರವದಿಂದ ಕಾಣುವ ಭಾರತದ ಜನರು ನಿಮ್ಮ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ತಮ್ಮ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗೌರವವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.’’
ತವಾಂಗ್ನಿಂದ ಅವರು ಬೊಮ್ಡಿಲಾಗೆ ಹೋದರು. ದಾರಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಇಬ್ಬರು ಯುವಕರು-ಇನ್ನೂ ಇಪ್ಪತ್ತರ ಹರೆಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿದ್ದ ಟಿಬೆಟಿಯನ್, ಮೂವತ್ತರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿದ್ದ ಭಾರತೀಯ-ಒಬ್ಬ ಅನುವಾದಕನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಮಾತನಾಡಿದರು. ದಲಾಯಿ ಲಾಮಾ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ತಾಯ್ನಾಡಿನಿಂದ ಗಡಿಪಾರು ಮಾಡಿ ಜನರಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಅವರ ಆಶಾವಾದದ ಬಗ್ಗೆ ಹರ್ ಮಂದರ್ ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಬರೆಯಬೇಕಿತ್ತು. ಬೌದ್ಧ ನಾಯಕ ಮತ್ತು ಜಾತ್ಯತೀತ ನಾಗರಿಕ ಸೇವಕ ಪರಸ್ಪರ ಆಳವಾದ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಜೀವಮಾನದ ಸ್ನೇಹಿತರಾಗಿದ್ದರು.
ಭಾರತೀಯ ಗಡಿ ಆಡಳಿತ ಸೇವೆಯನ್ನು 1968ರಲ್ಲಿ ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ವಿಸರ್ಜಿಸಲಾಯಿತು. ಅದರ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ವಹಿಸಿದರು. ಹರ್ ಮಂದರ್ ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ನ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರಾದರು. ಬಾಬ್ ಖಥಿಂಗ್ ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್ಗೆ ರಾಯಭಾರಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಆರ್.ಎನ್. ಹಲ್ದಿಪುರ್ ಅವರನ್ನು ಪಾಂಡಿಚೇರಿಯ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಆಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. ಕೆ.ಸಿ. ಜೊಹೊರೆ ಗೋವಾದ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾದರು. ಮುರ್ಕೋಟ್ ರಾಮ್ಮುನಿ ನೇಪಾಳ ಮತ್ತು ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು ಮತ್ತು ನಾಗಾಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ ಪುಸ್ತಕವನ್ನೂ ಬರೆದರು.
ವೆರಿಯರ್ ಎಲ್ವಿನ್ ಅವರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ, ಐಎಫ್ಎಎಸ್ ಬಗ್ಗೆ ನಾನು ಬರೆದಿದ್ದೇನೆಂದರೆ, ಅವರು ಸಮರ್ಥ ಮತ್ತು ಬೃಹತ್ ಬದ್ಧತೆಯ ಯುವಕರ ಗುಂಪನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲು ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಜನರೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸಲು ಮತ್ತು ಯೋಚಿಸಲು ಸಿದ್ಧರಿರುವುದರಿಂದ ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ವಿಶಿಷ್ಟರು. ಈ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಕ್ಲೌಡ್ ಅರ್ಪಿ ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅವರು, ಐಎಫ್ಎಎಸ್ಗೆ ಸೇರಲು ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದ ಈ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಗಮನಾರ್ಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಇಂದಿಗೂ, ಕೇಡರ್ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಅವರು ಯುವ ಐಎಎಸ್/ಐಪಿಎಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಮಾದರಿಯಾಗಿರಬೇಕು ಎಂದು ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶವು ಇಂದು ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ, ರಾಜಕಾರಣಿ-ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರ ಸಂಬಂಧದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಮತ್ತು ನಾಗಾಲೋಟದ ಪರಿಸರ ಅವನತಿಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ, ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಈಶಾನ್ಯದ ಇತರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ದಂಗೆ ನಡೆದಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನೆಹರೂ ಮತ್ತು ಎಲ್ವಿನ್ ಅವರ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯ ನೀತಿಗಳು ಮತ್ತು ಐಎಫ್ಎಎಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ಕೆಲಸ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿದೆ.
