ನಾಗರಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದಕರು

ರಾಮಚಂದ್ರ ಗುಹಾ20 Sept 2026 9:20 AM IST

ನಾನು ಎಂದಿಗೂ PUDRನ ಪ್ರಮುಖ ಸದಸ್ಯನಾಗಿರದೆ, ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಸಹಯಾತ್ರಿಯಾಗಿ, ಸಹಾನುಭೂತಿಯುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಅದರ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೆ ಅಷ್ಟೇ. ಆದರೂ, ಆ ಸಂಘಟನೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯವೈಖರಿಯನ್ನು ನಾನು ಅಪಾರವಾಗಿ ಮೆಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದೆ ಹಾಗೂ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ಬಗೆಯ ಒಡನಾಟದ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದೆ. 1990ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದಿಲ್ಲಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಆ ಒಡನಾಟದ ಭಾವನೆ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು. ಅಂಕಿತಾ ಪಾಂಡೆ ಅವರ ಇತ್ತೀಚಿನ ಪುಸ್ತಕ ‘Becoming Allies: Civil Liberties Activism in India’ ಓದುತ್ತಿದ್ದಾಗ, PUDR ನನ್ನ ಪಾಲಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ನೆನಪುಗಳು ಮರುಕಳಿಸಿದವು.

ನಾನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿಯೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಘಗಳು ಹಾಗೂ ವಾಟ್ಸ್‌ಆ್ಯಪ್ ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ ಸೇರುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಬೇರೆ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ತಮ್ಮನ್ನು ಸದಸ್ಯನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಯಾವುದೇ ಕ್ಲಬ್‌ಗೆ ತಾನು ಎಂದಿಗೂ ಸೇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಗ್ರೌಚೋ ಮಾರ್ಕ್ಸ್ ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ನನ್ನ ಮನಸ್ಥಿತಿಯಿದೆ. ಆದರೂ, 1980ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ದಿಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಕೆಲವೇ ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ನಾನು ‘ಪೀಪಲ್ಸ್ ಯೂನಿಯನ್ ಫಾರ್ ಡೆಮಾಕ್ರಟಿಕ್ ರೈಟ್ಸ್’ (PUDR) ಎಂಬ ನಾಗರಿಕ ಸಂಘಟನೆಯೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೆ. ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕರ ವಿರುದ್ಧ ಭಾರತೀಯ ಸರಕಾರ ಎಸಗಿದ ವಿವಿಧ ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ಅದನ್ನು ಹೊಣೆಯಾಗಿಸಲು ಈ ಸಂಘಟನೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ತ್ರಿವೇಣಿ ಕಲಾ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ PUDRನ ಶನಿವಾರದ ಸಭೆಗಳಿಗೆ ನಾನು ಹಾಜರಾಗುತ್ತಿದ್ದೆ. ಅದರ ವರದಿಗಳಿಗಾಗಿ ನನ್ನ ಭತ್ತೆಯಿಂದ ಅಲ್ಪ ಮೊತ್ತದ ದೇಣಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದೆ ಮತ್ತು ಒಮ್ಮೆ ಅದು ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ ಸತ್ಯಶೋಧನಾ ತಂಡದೊಂದಿಗೂ ಕೈಜೋಡಿಸಿದ್ದೆ.

ಪಾಂಡೆ ಅವರು ನಾಗರಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ತಾವು ‘ಮೈತ್ರಿ ಸಕ್ರಿಯತೆ’ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಅವರು, ಆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಹೋರಾಟದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೇರವಾದ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಥವಾ ಭೌತಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರದವರು, ಅಂಚಿಗೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಗುಂಪೊಂದರೊಂದಿಗೆ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿನಿಂದ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಸಾಮೂಹಿಕ ಕ್ರಿಯೆ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಗಮನಿಸುವಂತೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಧಾರೆಗಳಿವೆ: ಒಂದು, ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿರುವ ನಾಗರಿಕರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದರ ಮೇಲೆ ಗಮನಹರಿಸುವುದು; ಇನ್ನೊಂದು, ವಿಶಾಲವಾದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವುದು.

ಎಲ್ಲರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ, ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ನಾಗರಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಘಟನೆಯೆಂದರೆ ಕಲ್ಕತ್ತಾ ಮೂಲದ ‘ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಫಾರ್ ಪ್ರೊಟೆಕ್ಷನ್ ಆಫ್ ಡೆಮಾಕ್ರಟಿಕ್ ರೈಟ್ಸ್’ (APDR). ಇದು 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ನಕ್ಸಲೈಟ್ ಚಳವಳಿಯೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದವರನ್ನು ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ಮಾನವೀಯವಾಗಿ ನಡೆಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಒತ್ತಾಯಿಸುವುದು ಅದರ ಆರಂಭಿಕ ಅಭಿಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಸ್ನೇಹಿತರು ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದವರಿಂದ ಸಿಗರೇಟ್ ಹಾಗೂ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಹಕ್ಕಿಗಾಗಿ ಕೈದಿಗಳೇ ಸ್ವತಃ ‘ಬೀಡಿ-ಚಿಟ್ಟಿ ಆಂದೋಲನ’ವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದರು. ನಂತರ APDR ಈ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಉತ್ತಮ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಜೀವನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಹಾಗೂ ಕೈದಿಗಳ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿತು. ಈ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ APDR ಕಾಲಾನುಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿದ್ದರೆ, ‘ಪೀಪಲ್ಸ್ ಯೂನಿಯನ್ ಫಾರ್ ಡೆಮಾಕ್ರಟಿಕ್ ರೈಟ್ಸ್’ (PUDR) ಬಹುಶಃ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಸ್ತಾರವಾದದ್ದಾಗಿದೆ. ದಶಕಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, PUDR ಸುಮಾರು ಮುನ್ನೂರು ವರದಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ. ಇವು ವಿಚಾರಣಾಧೀನ ಕೈದಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಪೊಲೀಸ್ ದೌರ್ಜನ್ಯ, ಎನ್‌ಕೌಂಟರ್ ಸಾವುಗಳು, ಅಸಂಘಟಿತ ಕಾರ್ಮಿಕರ ದುಸ್ಥಿತಿ, ಆದಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಇತರ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳಿಂದ ವಂಚಿತರನ್ನಾಗಿಸುವ ಕಾನೂನುಗಳು, ಮಹಿಳೆಯರ ಮೇಲಿನ ಅಪರಾಧಗಳು, ದಲಿತರ ಮೇಲಿನ ದೌರ್ಜನ್ಯ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ವಿರುದ್ಧದ ರಾಜ್ಯದ ತಾರತಮ್ಯದಂತಹ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿವೆ. ಈ ವರದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು PUDR ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿವೆ.

ಭಾರತದ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಪೀಪಲ್ಸ್ ಯೂನಿಯನ್ ಫಾರ್ ಸಿವಿಲ್ ಲಿಬರ್ಟೀಸ್’ (PUCL) ಸೇರಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿ ದಿಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಹಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ರೂವಾರಿ ಕಾನೂನು ತಜ್ಞ ವಿ.ಎಂ. ತಾರ್ಕುಂಡೆ ಆಗಿದ್ದರು. ಹಾಗೆಯೇ, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ‘ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಸಿವಿಲ್ ಲಿಬರ್ಟೀಸ್ ಕಮಿಟಿ’ (APCLC) ಮತ್ತು ‘ಹ್ಯೂಮನ್ ರೈಟ್ಸ್ ಫೋರಮ್’ ಹಾಗೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ ಅಸ್ಗರ್ ಅಲಿ ಇಂಜಿನಿಯರ್ ಅವರಂತಹವರು ಸಂಸ್ಥಾಪಕರಾಗಿದ್ದ ‘ಕಮಿಟಿ ಫಾರ್ ದಿ ಪ್ರೊಟೆಕ್ಷನ್ ಆಫ್ ಡೆಮಾಕ್ರಟಿಕ್ ರೈಟ್ಸ್’ (CPDR) ಕೂಡ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ.

ಪಾಂಡೆ ಅವರ ಪುಸ್ತಕದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಧ್ಯಾಯವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಗುಂಪುಗಳ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲತೆಯ ಪ್ರಧಾನ ವಿಧಾನವಾಗಿರುವ ಸತ್ಯಶೋಧನಾ ವರದಿಗಳ ಮೇಲೆ ಗಮನಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂಸಾಚಾರವನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುವಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಆ ಮೂಲಕ ನಾಗರಿಕರ ಸುರಕ್ಷತೆ, ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವಲ್ಲಿ ಸರಕಾರ ಮತ್ತು ಸರಕಾರದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲು ಈ ವರದಿಗಳು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತವೆ. ಸಂಬಂಧಿತ ಘಟನೆಗಳ ಕುರಿತು ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ತನಿಖೆ ನಡೆಸಲು ನಿಯೋಜಿಸಲಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ವರದಿಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಇವುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಈ ಸತ್ಯಶೋಧನಾ ವರದಿಗಳು ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿವೆ ಎಂದು ಪಾಂಡೆ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ, ಅವು ಜನರ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದವು. ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಆಯೋಗ ಅಥವಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಸ್ವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸುವುದು, ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು ಮತ್ತು ದಾಖಲಿಸುವುದನ್ನು ಈ ತಂಡಗಳು ಮಾಡಿದವು. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ಅದೇ ಘಟನೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಹಾಗೂ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಅಂಶಗಳಿಲ್ಲದ ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲು, ಈ ವರದಿಗಳು ಅವುಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸದ ವಿವರವಾದ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಸತ್ಯಶೋಧನಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂರನೇ ಅಂಶವೆಂದರೆ, ಪೊಲೀಸ್ ಹಾಗೂ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ದಾಖಲೆಗಳು ಮತ್ತು ವರದಿಗಳಲ್ಲಿನ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು, ಅಸಂಗತತೆಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ತಿರುಚಲಾದ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಬಯಲಿಗೆಳೆಯುವುದು.

ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಈ ಸತ್ಯಶೋಧನಾ ವರದಿಗಳು ಅಧಿಕೃತ ನಿರೂಪಣೆಗಳಲ್ಲಿನ ಅಸಂಗತತೆಗಳನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಲು, ಬಯಲು ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಲು ಹಾಗೂ ಆ ಮೂಲಕ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಿದ್ದವು. ಇವು ಸರಕಾರದ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತಂದವು ಮತ್ತು ಸರಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಪಕ್ಷಪಾತ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವಾಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಬಯಲು ಮಾಡಿದವು.

ಈ ನಾಗರಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೆ ಬದ್ಧರಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಶ್ರಮದಿಂದ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತವೆ. ಇವು ವಿದೇಶಿ ಅಥವಾ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ನಿಧಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಪೂರ್ವಾಗ್ರಹ ಹಾಗೂ ಸರಕಾರದ ವೈರತ್ವದ ನಡುವೆಯೂ ದಣಿವರಿಯದೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯ ಮೇಲಿನ ಬಾಹ್ಯ ಒತ್ತಡಗಳ ಹೊರತಾಗಿ, ಅವು ಆಂತರಿಕ ಸವಾಲನ್ನೂ ಎದುರಿಸುತ್ತವೆ. ಅದೆಂದರೆ, ಸರಕಾರದ ಬಗ್ಗೆ ಟೀಕಾತ್ಮಕವಾಗಿರುವಾಗಲೂ ತಾವು ಎಲ್ಲಾ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳಿಂದ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುವುದು.

ಈ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಎದುರಿಸಬೇಕಾದ ಎರಡನೇ ಆಂತರಿಕ ಸವಾಲೆಂದರೆ ಲಿಂಗ ನ್ಯಾಯದ ಪ್ರಶ್ನೆ. PUDR ಮತ್ತು APCLCಯಂತಹ ಸಂಘಟನೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಮಹಿಳೆಯರಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ, ಅವರ ಪುರುಷ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು, ಸರಕಾರವು ನಾಗರಿಕರ ವಿರುದ್ಧ ಎಸಗುವ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿಂಸಾಚಾರದ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರವೇ ಗಮನಹರಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು. ಕುಟುಂಬ ಅಥವಾ ಮನೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಹಿಂಸಾಚಾರವು ತಮ್ಮ ಕಾಳಜಿಯ ವಿಷಯವಾಗಬಾರದು ಎಂಬುದು ಅವರ ವಾದವಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಮಹಿಳಾ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಭಾರತದ ಹಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವರದಕ್ಷಿಣೆ ಸಾವುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವರು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿ ದರು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಮಹಿಳಾ ಹಕ್ಕುಗಳು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಹಕ್ಕುಗಳ ವಿಶಾಲ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡವು ಮತ್ತು ಈ ಅಂಶವನ್ನು ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡವು.

‘ಬಿಕಮಿಂಗ್ ಅಲೈಸ್’ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಅಂಕಿತಾ ಪಾಂಡೆ ಅವರು ನಾಗರಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿರುವವರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮೂರು ವೃತ್ತಿಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಂದ ಬಂದವರು ಎಂದು ಗಮನಸೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ: ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರ (ಅಧ್ಯಾಪಕರು), ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ವೃತ್ತಿ. ವೇತನ ಪಡೆಯುವ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ಸದಸ್ಯರು ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಆದರ್ಶವಾದದ ಮನೋಭಾವದಿಂದ ಪ್ರೇರೇಪಿತರಾಗಿದ್ದು, ಭಾರತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ನ್ಯಾಯಯುತ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ಸಮಾಜವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ ತೋರಿಸುವಂತಹ ಅಥವಾ ಪ್ರಚಾರ ಬಯಸದ ಗುಣಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಸರಕಾರ ತಮ್ಮನ್ನು ಬಂಧಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದರ ಕುರಿತು, ಖ್ಯಾತ ಶಿಕ್ಷಣ ತಜ್ಞ ದಂಪತಿಯ ಪುತ್ರಿಯೂ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಕಾನ್ಪುರದ ’ಇಂಡಿಯನ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ’ಯ (ಐಐಟಿ) ಪದವೀಧರೆಯೂ ಆಗಿರುವ ಹೋರಾಟಗಾರ್ತಿ ಹಾಗೂ ವಕೀಲೆ ಸುಧಾ ಭಾರದ್ವಾಜ್ ಅವರು ಆಡಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಪಾಂಡೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾರೆ: ‘ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ಕಳೆದ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ನೋವಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದವು. ಆದರೆ ನನಗಿಂತಲೂ ದುರದೃಷ್ಟವಂತರಾದ ಅನೇಕ ಜನರಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಅಪಾರ ಸಹಾನುಭೂತಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇಷ್ಟೊಂದು ದುಃಖ-ದುಮ್ಮಾನಗಳ ನಡುವೆ ಇರುವಾಗ, ಕೇವಲ ನಮ್ಮದೇ ಕಷ್ಟದ ಬಗ್ಗೆ ಕೊರಗುತ್ತಾ ಕೂರುವುದು ಕಷ್ಟ. ಬದಲಿಗೆ, ಇತರರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.’

ತಮ್ಮ ಕೆಲಸದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ತಾವೇ ಪಡೆಯಲು ನಿರಾಕರಿಸುವ ಈ ಗುಣವು, ದಿವಂಗತ ಸಿ.ವಿ. ಸುಬ್ಬಾರಾವ್ ಅವರಲ್ಲೂ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರು ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ PUDR ಸಂಘಟನೆಯ ಚಾಲಕ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರು. 1984ರ ಸಿಖ್ ವಿರೋಧಿ ಗಲಭೆಗಳ ಕುರಿತಾದ ಮಹತ್ವದ ವರದಿಯಾದ Who are the Guilty ಕುರಿತು ಚರ್ಚಿಸುವ ಮೂಲಕ ‘ಬಿಕಮಿಂಗ್ ಅಲೈಸ್’ ಪುಸ್ತಕವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅದರಲ್ಲಿ ಸುಬ್ಬಾರಾವ್ ಅವರ ಪ್ರಸ್ತಾಪವೇ ಇಲ್ಲ. PUDRನ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ವ್ಯಾಪಕ ಸ್ವರೂಪ ನೀಡುವಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಈ ವರದಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವಲ್ಲಿಯೂ ಸುಬ್ಬಾರಾವ್ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದರು. ಪಾಂಡೆ ಅವರ ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಹೆಸರು ಕಾಣದಿರುವುದನ್ನು ಲೇಖಕಿಯ ಲೋಪವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ, ತಾವು ಇತರರಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸ್ವತಃ ಅವರೇ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಸುಬ್ಬಾರಾವ್ ಅವರನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಭೇಟಿಯಾಗಿ, ಅವರನ್ನು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರವೇ ಅವರು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಯಾರೆಂದು - ಅಂದರೆ ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಒಬ್ಬ ನೈಜ ನಾಯಕ ಎಂದು-ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿತ್ತು.

ಇಂತಹ ಕೆಲವು ಕೊರತೆಗಳಿದ್ದರೂ, ಅಂಕಿತಾ ಪಾಂಡೆ ಅವರ ‘ಬಿಕಮಿಂಗ್ ಅಲೈಸ್’ ಪುಸ್ತಕವು ನಾಗರಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿಯ ಸಮಗ್ರ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ದಿವಂಗತ ನೀಲಾಂಜನ್ ದತ್ತಾ ಅವರ ‘Civil Liberties Movement in India: From Colonial Times to the Present’ ಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಓದಬಹುದು. ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವಾದಿ ಚಿಂತನೆಯ ನಾಗರಿಕರು ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ, ಪೊಲೀಸರ ದೌರ್ಜನ್ಯ, ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳ ಅಸಡ್ಡೆ ಮತ್ತು ಮೋದಿ ಆಡಳಿತದ ಸಕ್ರಿಯ ವಿರೋಧದಂತಹ ಹಲವು ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಈಗಿನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಈ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿವೆ. ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಸರ್ವಾಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತವಾದದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ಭಾರತಕ್ಕೆ ಈಗ ನಾಗರಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರ ಅಗತ್ಯ ಹಿಂದೆಂದಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.

(ಅಂಕಣಕಾರರು ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮಂಡಳಿಯ ಮಾಜಿ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ)

ನಾಗರಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದಕರು

Tags

ರಾಮಚಂದ್ರ ಗುಹಾ