ಸುಮಿತ್ ಸರ್ಕಾರ್ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಇತಿಹಾಸ

ದಿಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಕರು ಉಳಿದಿದ್ದರೂ, ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಅಧಿಕಾರಶಾಹಿ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಿಕ ವಿರೋಧಿ ಕೇಸರೀಕರಣವು ಅದರ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಖ್ಯಾತಿಗೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹೊಡೆತ ಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಸುಮಿತ್ ಸರ್ಕಾರ್ ಅವರ ನಿಧನವು ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಗಣರಾಜ್ಯದ ಇತರ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿದ್ವಾಂಸರು ದಿಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಏಶ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ ಯುಗದ ಔಪಚಾರಿಕ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ದಶಕಗಳ ಬೌದ್ಧಿಕ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಪ್ರಬಂಧವೊಂದರಲ್ಲಿ, ಸುಮಿತ್ ಸರ್ಕಾರ್ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ: ‘ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ, ನಾವು ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸದೆ ನಾವು ಬರೆಯಲು ಬಯಸಿದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದೇವೆ. ಅದು ವೇಗವಾಗಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುತ್ತಿರುವ ವೈಭವ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.’

1939ರಲ್ಲಿ ಕಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿ, ಈ ತಿಂಗಳ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದಿಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದ ಸರ್ಕಾರ್ ತಮ್ಮ ದೀರ್ಘ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಸಾರ್ಥಕ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಇತರರು ಹೇರಿದ ಮೂರು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಮೊದಲನೆಯದು ಭೂತಕಾಲವನ್ನು ಕಿರಿದಾದ ಆರ್ಥಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ನೋಡುವ ಒಂದು ಮೂಢನಂಬಿಕೆಯ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರ್ ಅವರ ಊರಿನಲ್ಲಿ (ಇತಿಹಾಸಕಾರರೂ ಆಗಿದ್ದ ಅವರ ತಂದೆ ಭಾರತದ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು) ಬಹಳ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿತ್ತು. ಎರಡನೆಯದು ಆಧುನಿಕೋತ್ತರ ಮತ್ತು ವಸಾಹತುಶಾಹಿಯ ನಂತರದ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಮನುಷ್ಯನ ಸಾಮಾಜಿಕ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಸಂವಾದದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿತು ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಅಥವಾ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದ ಭಾರತೀಯ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಂಗಾಳಿ) ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು. ಮೂರನೆಯದು ಸಂಘ ಪರಿವಾರದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತವಾದ. ಇದು ಹಿಂದೂಗಳನ್ನು ವೈಭವೀಕರಿಸಿತು ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರನ್ನು ರಾಕ್ಷಸೀಕರಿಸಿತು ಮತ್ತು -ಬಹುಶಃ ಅದರ ಮ್ಯಾನಿಚಿಯನಿಸಂ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ - 1990ರ ದಶಕ ಮತ್ತು ಅದರ ನಂತರ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಗಳಿಸಿತು.

ಸರ್ಕಾರ್ ‘ಪೊಮೊ-ಪೊಕೊ’ ಚಿಂತನೆಯ ಪ್ರಲೋಭನೆಗಳಿಗೆ ಬಲಿಯಾಗಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು-ಸಬಾಲ್ಟರ್ನ್ ಸ್ಟಡೀಸ್ ಪರಿಣಿತ ತಮ್ಮ ಸಮಕಾಲೀನರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ- ಆರ್ಥಿಕತೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಘರ್ಷ ಮತ್ತು ಕೆಳಜಾತಿಯ ಅಭಾವವನ್ನು ಅದು ಹೇಗೆ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಹಿಂದುತ್ವದ ಬಗೆಗಿನ ಅವರ ತಿರಸ್ಕಾರವು ದೃಢವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ ತಪ್ಪು ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಮತ್ತು ಬಹುತ್ವದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿತ್ತು. ಆದರೆ, ಮಾರ್ಕ್ಸ್ ವಾದದೊಂದಿಗಿನ ಅವರ ಸಂಬಂಧವು ಹೆಚ್ಚು ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿತ್ತು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಲಿಂಗವು ವರ್ಗದಷ್ಟೇ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಅಸಮಾನತೆಯ ಅಕ್ಷಗಳು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿ ಅವರು ಅದರ ಆರ್ಥಿಕ ನಿರ್ಣಾಯಕತೆಯಿಂದ ಬೇಗನೆ ದೂರ ಸರಿದರು. ಅವರ ಬರವಣಿಗೆ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿ ಪರಿಭಾಷೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು (ನನಗೆ ತಿಳಿದಿರುವಂತೆ) ಅವರು ಎಂದಿಗೂ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸೇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅವರು ತಮ್ಮ ಯೌವನದ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಸೋವಿಯತ್ ಒಕ್ಕೂಟದಂತಹ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ವಿಕೃತಿಗಳು ಏನೇ ಇರಲಿ, ಅವರು ಅದನ್ನು ವಿಮೋಚನೆಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದರು. ಇನ್ನೂ ವಿಶಾಲವಾಗಿ, ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯದ ಪರವಾಗಿ ನಿಂತರು.

ಸರ್ಕಾರ್ ಅವರ ಮೊದಲ ಪುಸ್ತಕ 1973ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ‘The Swadeshi Movement in Bengal’. ಶ್ರೀಮಂತವಾಗಿ ರಚಿಸಲಾದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಇತಿಹಾಸ, ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಹಿಂದೂ-ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತದ ವಿಭಜನೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವದೇಶಿ ದಂಗೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮತ್ತು ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡಿತು. ಈ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ, ತಲ್ಲೀನಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರತಿರೂಪವೆಂದರೆ ವ್ಯಾಪಕ ಶ್ರೇಣಿಯ ಪ್ರಬಂಧ ಸಂಗ್ರಹ ‘Writing Social History’ (1997ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು). ಇಲ್ಲಿ, ಭದ್ರಲೋಕದ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಾದ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಸಾಗರ್ ಅವರ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಗಳು ಕಲ್ಕತ್ತಾ, ರಾಜಕೀಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಲೇಖಕರು ಮೆಚ್ಚಿದ ಅಥವಾ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಕುರಿತಾದ ಪ್ರಬಂಧಗಳಿವೆ.

ಈ ಎರಡೂ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಓದಿಗೆ ಮತ್ತು ಮರು ಓದಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಸರ್ಕಾರ್ ಅವರ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಪುಸ್ತಕ ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ‘Modern India: 1885-1947’ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕೊನೆಯ ದಶಕಗಳ ಮತ್ತು ಸಾಮೂಹಿಕ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ಹೊರಹೊಮ್ಮುವಿಕೆಯ ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲಾತಿಯಾಗಿದೆ. ಮುನ್ನುಡಿಯಲ್ಲಿ ಲೇಖಕರು ತಮ್ಮ ಎರಡು ಗುರಿಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ, ರಾಜಕೀಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಕುರಿತು ಏಕರೂಪದ ಪ್ರಬಂಧಗಳ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾದ ಬೃಹತ್ ದತ್ತಾಂಶಗಳ ಸಂಶ್ಲೇಷಣೆ; ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತಾವಾದಿ ಇತಿಹಾಸ ಚರಿತ್ರೆಗೆ ಪ್ರತಿರೂಪವಾಗಿ ‘ಕೆಳಗಿನಿಂದ ಇತಿಹಾಸ’ದ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳು ಮತ್ತು ‘ನಾಯಕರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು, ಆದರ್ಶಗಳು ಅಥವಾ ಗುಂಪುಗಾರಿಕೆಯ ಕುಶಲತೆ’ಗಳ ಮೇಲೆ ಅದರ ಕೇಂದ್ರೀಕರಣ.

ಈ ಅವಳಿ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಸಾಕಾರಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಇತಿಹಾಸವಾಗಿದ್ದು, ಉಪಖಂಡದಾದ್ಯಂತದ ವಿವರಣಾತ್ಮಕ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತಾವಾದಿ ಪಕ್ಷವಾದ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಉಪಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಬುಡಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ರೈತ ಚಳವಳಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಗಮನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೂ-ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಸಂಘರ್ಷದ ಮೂಲಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಭಜನೆಯ ಆರಂಭವನ್ನು ಕುಶಲವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಕಟವಾದ ನಲವತ್ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರವೂ, ಇದು ಆ ಅವಧಿಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಏಕ ಸಂಪುಟದ ದಾಖಲೆಯಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ.

ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜಾತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವ ಗಮನವು ಸರ್ಕಾರ್ ಅವರ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದವು ಈಗ ಹೇಗೆ ಅಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಬಹುಶಃ ಅವರ ಆನುವಂಶಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳಿಂದ ಇನ್ನೂ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ನಿರ್ಗಮನವೆಂದರೆ ಗಾಂಧಿಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಅವರು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ರೀತಿ. ಆರ್.ಪಿ. ದತ್ ಮತ್ತು ಎಂ.ಎನ್. ರಾಯ್ ಅವರಂತಹ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿ ಸಿದ್ಧಾಂತಿಗಳು ಮಹಾತ್ಮರ ಅಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರನ್ನು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ದೂರವಿಡುವ ಕುತಂತ್ರದ ಸಾಧನವೆಂದು ಮತ್ತು ಕೋಮು ಸೌಹಾರ್ದದ ಮೇಲಿನ ಅವರ ಒತ್ತು ವರ್ಗ ಹೋರಾಟಗಳಿಂದ ಗಮನವನ್ನು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯುವ ಸಾಧನವೆಂದು ನೋಡಿದರು. ಆದರೆ, ಸರ್ಕಾರ್ ಗಾಂಧಿಯವರ ರಾಜಕೀಯದ ಆಳವಾದ ನೈತಿಕ ಅಂಶವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಗಾಂಧಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಯಾಗ್ರಹವು ಆಳವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಿದ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ತಂದ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವಾಗಿದೆ. ಗಣನೀಯ ಸ್ವಂತಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ಗುರುತಿಸಿದರು. ಗಾಂಧಿಯವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ಸತ್ಯದ ಹುಡುಕಾಟವು ಮಾನವ ಜೀವನದ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಯಾರೂ ಅಂತಿಮ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಖಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ಭಾಗಶಃ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಲು ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಬಳಸುವುದು ಪಾಪ. ಈ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವು ಸರ್ಕಾರ್ ಅವರ 1920ರ ದಶಕದ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಪುಸ್ತಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ದಿ ಮಹಾತ್ಮಾಸ್ ಫೈನೆಸ್ಟ್ ಅವರ್’ ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ವಿಭಾಗವಿದೆ. ಇದು ನೋಖಾಲಿಯಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಗಾಂಧಿಯವರ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ನಂತರ ಕಲ್ಕತ್ತಾ ಮತ್ತು ದಿಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ-ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಸಾಮರಸ್ಯವನ್ನು ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಉಪವಾಸಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಸರ್ಕಾರ್ ಇಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವಂತೆ, ‘ಗಾಂಧಿಯವರ ವಿಶಿಷ್ಟ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಗುಣಗಳು ಮತ್ತು ನಿಜವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಅವರ ಜೀವನದ ಕೊನೆಯ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಎಂದಿಗೂ ಇರಲಿಲ್ಲ’.

ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಇತಿಹಾಸಕಾರರಂತೆ, ಸುಮಿತ್ ಸರ್ಕಾರ್ ತಮ್ಮ ಸುಳಿವುಗಳನ್ನು ದಾಖಲೆಗಳಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮೂಲಗಳು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದ ಸಂಗತಿಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ಊಹೆಗಳನ್ನು ಮಾರ್ಪಡಿಸಲು ಅಥವಾ ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ಯಾವಾಗಲೂ ಸಿದ್ಧರಿದ್ದರು. ಅವರ ಕೃತಿಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತುಲನಾತ್ಮಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು, ಯುರೋಪಿಯನ್ ಇತಿಹಾಸಕಾರರ ಅಧ್ಯಯನಗಳ ವಿರುದ್ಧದ ಜನಪ್ರಿಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಕುರಿತಾದ ಭಾರತೀಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ವಿಶಾಲ ವಿಷಯದ ಮೇಲೆ ಹೋಲಿಸಿದವು, ಜೊತೆಗೆ ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದವು ಮತ್ತು ಅವರ ಗದ್ಯ ಶೈಲಿ ಉತ್ತಮವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಅವರ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ಅಕಾಡಮಿಕ್ ಮಿತಿಯ ಆಚೆಗೆ ಮುನ್ನಡೆಸಿತು.

ಸಂಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಅಪರೂಪದ ಈ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು ಸುಮಿತ್ ಸರ್ಕಾರ್ ಅವರನ್ನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದವು. ಅವರು ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ ಸ್ಫೂರ್ತಿದಾಯಕ ಶಿಕ್ಷಕರಾಗಿದ್ದರು. ಸರ್ಕಾರ್ ಅವರ ತರಗತಿಗಳಿಗೆ ಹಾಜರಾಗಿದ್ದ ಪತ್ರಕರ್ತ ರವೀಶ್ ಕುಮಾರ್ ಹೇಳಿರುವಂತೆ, ಅವರ ಶಿಕ್ಷಣ ವಿಧಾನವು ‘ಗಾಂಧಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ’ವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ತಮ್ಮ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಂದ ಬಹಳಷ್ಟು ಕಲಿತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಬಹುಶಃ ಅವರ ಜೀವನ ಸಂಗಾತಿ, ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸ್ತ್ರೀವಾದಿ ಇತಿಹಾಸಕಾರ್ತಿ ತನಿಕಾ ಸರ್ಕಾರ್ ಅವರಿಂದ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನದನ್ನು ಕಲಿತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಪ್ರಭಾವವು ನಂತರದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ.

ಸುಮಿತ್ ಸರ್ಕಾರ್ ಅವರನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಇ.ಪಿ. ಥಾಂಪ್ಸನ್, ಅವರಂತೆಯೇ ಯಾವುದೇ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇರದ ಅತ್ಯಂತ ಅಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿ. ‘ಥಾಂಪ್ಸನ್ ಅವರ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಹಾಗೂ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ನಡೆದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಚರ್ಚೆಗಳು, ಹಿಂದೆಂದೂ ಅಥವಾ ನಂತರವೂ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಮಾಡದಷ್ಟು ನನಗೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ನೀಡಿವೆ’ ಎಂದು ಸರ್ಕಾರ್ ಒಂದೆಡೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಸೆಪ್ಟಂಬರ್ 1993ರಲ್ಲಿ ಇ.ಪಿ. ಥಾಂಪ್ಸನ್ ನಿಧನರಾದ ನಂತರ, ದಿಲ್ಲಿಯ ಇಂಡಿಯಾ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೆಂಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಸರ್ಕಾರ್ ಹೇಗೆ ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದರು ಎಂಬುದನ್ನು ನಾನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ಇತರ ಭಾಷಣಕಾರರು ಇತಿಹಾಸಕಾರರಾದ ಪಾರ್ಥಸಾರಥಿ ಗುಪ್ತಾ ಮತ್ತು ನೀಲಾದ್ರಿ ಭಟ್ಟಾಚಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿದ್ವಾಂಸ ಹರೀಶ್ ತ್ರಿವೇದಿ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಥಾಂಪ್ಸನ್ ಅವರನ್ನು ಸಹ ತಿಳಿದಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರ್ ಅವರಂತೆ ಆ ದಿನ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದರು. ಆ ಸಭೆಯ ಯಾವುದೇ ದಾಖಲೆಗಳು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ವಿಷಾದದ ಸಂಗತಿ.

1960ರಿಂದ 2000ರ ದಶಕದವರೆಗೆ ನಾನು ಕಲಿತ ದಿಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಮಾಜ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮಾನವಿಕ ಪಾಂಡಿತ್ಯದ ಕೇಂದ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ ಹಲವಾರು ಬಂಗಾಳಿ ಬುದ್ಧಿಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಿತ್ ಸರ್ಕಾರ್ ಒಬ್ಬರು. ಇತರರಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಾದ ಸುಖಮೋಯ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಮತ್ತು ಮೃಣಾಲ್ ದತ್ತ ಚೌಧರಿ, ಕಾನೂನು ವಿದ್ವಾಂಸ ಲೋಟಿಕಾ ಸರ್ಕಾರ್, ಬಹುಭಾಷಾ ಸಾಹಿತ್ಯ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಆರ್. ಕೆ. ದಾಸ್‌ಗುಪ್ತ ಮತ್ತು ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಆಂಡ್ರೆ ಬೆಟೈಲ್ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಈಗ ನಿಧನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ದಿಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಕ್ಕೆ ಅವರ ಸಾಮೂಹಿಕ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಅವರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನದನ್ನು ನೀಡಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕು. ಈ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಕಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ಅವರು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಈ ಬಗೆಯ ವಿದ್ವಾಂಸರಾಗಿ ಎಂದಿಗೂ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಮನೆಯ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ, ಅವರ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲರೂ ಸಹ ಬಂಗಾಳಿಗಳಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ, ಅವರು ಭಾರತದ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿರದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಬೆರಗುಗೊಳಿಸುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೈವಿಧ್ಯಕ್ಕೆ ಒಡ್ಡಿಕೊಂಡರು. ಇದಲ್ಲದೆ, ಕಲ್ಕತ್ತಾ ಅಥವಾ ರಾಜಧಾನಿಯ ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದದ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಪ್ರಬಲವಾಗಿದ್ದರೆ, ದಿಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರ ವರ್ಗವು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪ್ರವಾಹಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿಗಳಲ್ಲದವರು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿ ವಿರೋಧಿಗಳು ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿಗಳಷ್ಟೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದರು, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವವರು ಮತ್ತು ಮೆಚ್ಚುವವರಾಗಿದ್ದರು. ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳ ಬುದ್ಧಿಜೀವಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವರ ವಿಚಾರ ವಿನಿಮಯವು ಸರ್ಕಾರ್ ಅವರ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಶ್ರೀಮಂತಗೊಳಿಸಿತು.

ಈ ಬಂಗಾಳಿ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಬಗ್ಗೆ ನಾನು ಹೇಳುವುದು ದಿಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಬೋಧಿಸಿದ ತಮಿಳರು, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರಿಯರು, ಕನ್ನಡಿಗರು, ಒಡಿಶಾದವರು, ಬಿಹಾರಿಗಳು, ಪಂಜಾಬಿಗಳು ಮುಂತಾದವರಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಮೆರುಗು ನೀಡಿದ್ದು, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ, ಮಾನವಿಕ, ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪದವಿ ಅಧ್ಯಾಪಕರ ಒಂದೇ ಕ್ಯಾಂಪಸ್‌ನೊಳಗೆ ಸಮ್ಮಿಲನಗೊಂಡಿರುವುದು.

ದಿಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಕರು ಉಳಿದಿದ್ದರೂ, ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಅಧಿಕಾರಶಾಹಿ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಿಕ ವಿರೋಧಿ ಕೇಸರೀಕರಣವು ಅದರ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಖ್ಯಾತಿಗೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹೊಡೆತ ಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಸುಮಿತ್ ಸರ್ಕಾರ್ ಅವರ ನಿಧನವು ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಗಣರಾಜ್ಯದ ಇತರ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿದ್ವಾಂಸರು ದಿಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಏಶ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ ಯುಗದ ಔಪಚಾರಿಕ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.