ಇರೋಮ್ ಶರ್ಮಿಳಾರಿಂದ ಸೋನಮ್ ವಾಂಗ್ಚುಕ್ ವರೆಗೆ: ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪದ ಕುರಿತು ಕಾನೂನು ಏನು ಹೇಳುತ್ತದೆ?

"ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಗರಿಕನ ಜೀವವೂ ಅಮೂಲ್ಯವಾದುದು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು" ಎಂದು ಸೋನಮ್ ವಾಂಗ್ಚುಕ್ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ನೀಡಿರುವ ಆದೇಶವು, ಶಾಂತಿಯುತ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಕಾನೂನುಬದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ಜೀವ ರಕ್ಷಿಸುವಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯ ಕುರಿತಾದ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಮುಂಚೂಣಿಗೆ ತಂದಿದೆ.

ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ ಸೋನಮ್ ವಾಂಗ್ಚುಕ್ ಅವರ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರ ಆರೋಗ್ಯದ ಕುರಿತು ಸಲ್ಲಿಕೆಯಾಗಿದ್ದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಅರ್ಜಿಯನ್ನು ಜುಲೈ 16ರಂದು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡಾಗ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಈ ಅವಲೋಕನಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ಆದರೆ, ಅವರಿಗೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಆಹಾರ ನೀಡುವಂತೆ ಯಾವುದೇ ಕಡ್ಡಾಯ ಆದೇಶ ನೀಡಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದ ನ್ಯಾಯಾಲಯ, ಅದರ ಬದಲಿಗೆ ವಾಂಗ್ಚುಕ್ ಅವರನ್ನು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ದಾಖಲಿಸಿ ನಿರಂತರ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸುವಂತೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದೆ.

ಅವರ ಆರೋಗ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿದಿನ ಪರಿಶೀಲಿಸುವ ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ನೆರವು ನೀಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಸರ್ಕಾರಿ ವೈದ್ಯರಿಗೆ ವಹಿಸಲಾಯಿತು.

ವಾಂಗ್ಚುಕ್ ಅವರನ್ನು ಸಫ್ದರ್ಜಂಗ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಅನುಮತಿ ಕೋರಿ ಅವರ ಪತ್ನಿ ಗೀತಾಂಜಲಿ ಆಂಗ್ಮೋ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದ ಮನವಿಯನ್ನು ಹೈಕೋರ್ಟ್ ರವಿವಾರ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿತ್ತು. ಅವರನ್ನು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ದಾಖಲಿಸಿರುವುದು ಕಾನೂನುಬಾಹಿರ ನಿರ್ಧಾರವಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಅವರ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುವ ಆರೋಗ್ಯದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಈ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿತು. ಜಂತರ್ ಮಂತರ್‌ನ ಪ್ರತಿಭಟನಾ ಸ್ಥಳದಿಂದ ವಾಂಗ್ಚುಕ್ ಅವರನ್ನು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿದಿನ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಯಿತು.

► ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಎನ್ನುವುದು ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕು

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗೆ ಸುದೀರ್ಘ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದ ಅಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ರೈತ ದಂಗೆಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ಹಾಗೂ ಇಂದಿನ ಆಧುನಿಕ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಗಳವರೆಗೆ, ಇವೆಲ್ಲವೂ ದೇಶದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ರೂಪಿಸಿವೆ.

ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಗಳು ಕಾನೂನುಬಾಹಿರವಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವು ಸಂವಿಧಾನದ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಹಕ್ಕುಗಳ ನಡುವಿನ ಬಿಂದುವಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ: ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 19(1)(ಎ) ಮತ್ತು (ಬಿ) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಹಕ್ಕು ಹಾಗೂ ವಿಧಿ 21ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಜೀವಿಸುವ ಹಕ್ಕು. ಈ ಎರಡೂ ಹಕ್ಕುಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಮುಕ್ತವಲ್ಲ. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಹಾಗೂ ಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಸಮತೋಲನದಲ್ಲಿಡಲು ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ಸಮಂಜಸವಾದ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.

2018ರ 'ಮಜ್ದೂರ್ ಕಿಸಾನ್ ಶಕ್ತಿ ಸಂಘಟನ್' ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್, ಶಾಂತಿಯುತ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 19(1)(ಎ) ಮತ್ತು 19(1)(ಬಿ) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ವಾಕ್ ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ಭಾಗವಾಗಿದೆ ಎಂದು ದೃಢಪಡಿಸಿತ್ತು.

ವಿಧಿ 19(1)(ಎ) ದೇಶದ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ವಾಕ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರು ಯಾವುದೇ ಆಕ್ಷೇಪಾರ್ಹ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಬಳಸದೆ, ಶಾಂತಿಯುತ ಮತ್ತು ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಘೋಷಣೆಗಳನ್ನು ಕೂಗುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಖಾತರಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಧಿ 19(1)(ಬಿ) ಸಭೆ ಸೇರುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ನಾಗರಿಕರು ಯಾವುದೇ ಆಯುಧಗಳಿಲ್ಲದೆ ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಇದು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ನಾಗರಿಕರು ಆಯುಧಗಳಿಲ್ಲದೆ ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುವ ಮತ್ತು ಸಭೆ ಸೇರುವ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಲಕ್ಷಣವೇ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದೆ.

"ಇದು ನೇರ ಕ್ರಮ ಅಥವಾ ಶಾಂತಿಯುತ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಮೂಲಕ ಕುಂದುಕೊರತೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಸಂಘಟಿತ, ಅಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಭಟನಾ ಮೆರವಣಿಗೆಗಳು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಅಸ್ತ್ರವಾಗಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಈಗ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ" ಎಂದು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಹೇಳಿದೆ.

2011ರಲ್ಲಿ ಯೋಗ ಗುರು ಬಾಬಾ ರಾಮದೇವ್ ಅವರು ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ವಿರೋಧಿ ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದರು. ಇದು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದಿಲ್ಲಿ ಪೊಲೀಸರು ರಾಮಲೀಲಾ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ನಡೆಸಿ ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರನ್ನು ತೆರವುಗೊಳಿಸಿದ್ದರು. ಈ ಘಟನೆಯನ್ನು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡಿತ್ತು.

ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ರಾಮದೇವ್ ಅವರು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ನಿರ್ಧಾರವು ಯಾವುದೇ ಅಸಾಧಾರಣ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ತಕ್ಷಣದ ಅಪಾಯವನ್ನಾಗಲಿ ತಂದೊಡ್ಡಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕೋರ್ಟ್ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿತು. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅಥವಾ ಸುರಕ್ಷತೆಗೆ ಧಕ್ಕೆಯಾಗುವುದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್‌ಗೆ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸಲು ಅಧಿಕಾರ ನೀಡುವ ಅಂದಿನ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾ ಸಂಹಿತೆಯ (CrPC) ಸೆಕ್ಷನ್ 144 ಅನ್ನು ಬೇಕಾಬಿಟ್ಟಿ ಬಳಸುವ ಮೂಲಕ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಮೊಟಕುಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಎಚ್ಚರಿಸಿತ್ತು.

ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ, ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಗಳು ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಒಂದು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ರೂಪ ಎಂಬುದನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇಂತಹ ಕ್ರಮಗಳು ಅಸಂವಿಧಾನಿಕವೂ ಅಲ್ಲ ಅಥವಾ ಕಾನೂನಿನಿಂದ ನಿಷೇಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೂ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದೆ. "ಇದು ನಮ್ಮ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾದ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಒಂದು ರೂಪವಾಗಿದೆ" ಎಂದಿತ್ತು ಕೋರ್ಟ್.

ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ 2026ರ ಇತ್ತೀಚಿನ ಪ್ರಕರಣವೊಂದರಲ್ಲಿ ಮದ್ರಾಸ್ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ: "ಘೋಷಣೆಗಳನ್ನು ಕೂಗುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭಟನೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದು ಅಪರಾಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಭಟನೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ, ಇದು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಖಾತರಿಪಡಿಸಲಾದ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕಾಗಿದೆ."

ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ವಿವೇಚನೆ

ರಾಜಕೀಯ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ, ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಸ್ವಸ್ಥನಾಗಿರುವ ವಯಸ್ಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಆಹಾರ ನೀಡುವುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅನುಮತಿಸುವ ಅಥವಾ ನಿಷೇಧಿಸುವ ಯಾವುದೇ ಕಾನೂನು ಭಾರತದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ, ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಎರಡು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಸಮತೋಲನಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸುತ್ತವೆ.

ಒಂದೆಡೆ ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 21ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬನ ಜೀವಿಸುವ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಕ್ಕಿದೆ. ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು ಈ ಹಕ್ಕಿನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ದೈಹಿಕ ಸಮಗ್ರತೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಯವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿವೆ. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರನ ಆರೋಗ್ಯವು ತೀವ್ರ ಅಪಾಯದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ತಲುಪಿದಾಗ ಜೀವವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಸರ್ಕಾರದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಿದೆ.

ಈ ತತ್ವಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೀಡಾಗಬಹುದಾದ ಕಾರಣ, ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಯಾವುದೇ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ನಿಯಮವನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ, ಪ್ರತಿಭಟನಾಕಾರರ ಆರೋಗ್ಯ ಸ್ಥಿತಿ, ಅವರ ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಆ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಒಟ್ಟಾರೆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡುತ್ತವೆ.

2025ರಲ್ಲಿ ರೈತರ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪಂಜಾಬ್ ರೈತ ಮುಖಂಡ ಜಗಜಿತ್ ಸಿಂಗ್ ದಲ್ಲೇವಾಲ್ ಅವರು ಆಮರಣಾಂತ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದರು. ಆಗ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್, "ಜಗಜಿತ್ ಸಿಂಗ್ ದಲ್ಲೇವಾಲ್ ಅವರ ಜೀವ ಉಳಿಸಲು ತೀರಾ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗದ ಹೊರತು, ಅವರ ಉಪವಾಸವನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸದೆ ಅವರಿಗೆ ತಕ್ಷಣದ ಸೂಕ್ತ ವೈದ್ಯಕೀಯ ನೆರವು ನೀಡಲು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಪಂಜಾಬ್ ಸರ್ಕಾರ, ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟವರ ಪರಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿತ್ತು. ಈ ಆದೇಶವು ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ದಲ್ಲೇವಾಲ್ ಅವರಿಗೆ ಉಪವಾಸವನ್ನು ಕೈಬಿಡಲು ಹೇಳಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿತು.

► ಬಲವಂತವಾಗಿ ಆಹಾರ ನೀಡುವುದು

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಆಹಾರ ನೀಡುವುದರ ಕುರಿತಾದ ಯಾವುದೇ ಚರ್ಚೆಯು ನಾಗರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳ ಹೋರಾಟಗಾರ್ತಿ ಇರೋಮ್ ಶರ್ಮಿಳಾ ಅವರ ಉಲ್ಲೇಖವಿಲ್ಲದೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶದ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳ ವಿಶೇಷ ಅಧಿಕಾರ ಕಾಯ್ದೆ (AFSPA) ವಿರುದ್ಧ 2000ರಿಂದ 2016ರವರೆಗೆ ಇರೋಮ್ ಶರ್ಮಿಳಾ ಅವರು ನಡೆಸಿದ ಸುದೀರ್ಘ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹವು, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಆಹಾರ ನೀಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಕರಣವಾಯಿತು. 16 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಅವರನ್ನು ಅಂದಿನ ಭಾರತೀಯ ದಂಡ ಸಂಹಿತೆಯ (IPC) ಸೆಕ್ಷನ್ 309ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ (ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಯತ್ನದ ಅಪರಾಧ) ಪದೇ ಪದೇ ಬಂಧಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಕಸ್ಟಡಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ಮೂಗಿನ ನಳಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಬಲವಂತವಾಗಿ ದ್ರವರೂಪದ ಆಹಾರ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಅವರ ಈ ಹೋರಾಟವು ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 19ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ವಿಧಿ 21ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಜೀವ ರಕ್ಷಿಸುವ ಸರ್ಕಾರದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿತು. 2016ರಲ್ಲಿ ಮಣಿಪುರ ಸೆಷನ್ಸ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಅವರನ್ನು ದೋಷಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿತು. ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹವು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಅದು ರಾಜಕೀಯ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಮಾರ್ಗ ಎಂದು ಕೋರ್ಟ್ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿತು. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಅಂಶವೆಂದರೆ, ಸೆಕ್ಷನ್ 309ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಯತ್ನವನ್ನು ಅಪರಾಧ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವ ಮುನ್ನವೇ ಈ ತೀರ್ಪು ಬಂದಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಅಪರಾಧವಾಗಿ ನೋಡುವ ಬದಲು ವೈದ್ಯಕೀಯವಾಗಿ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಾರತದಲ್ಲಿ 2018ರ ಮೇ 29ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ 'ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2017'ರ ಮೂಲಕ ಐಪಿಸಿ ಸೆಕ್ಷನ್ 309 ಅನ್ನು (ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಯತ್ನ) ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಅಪರಾಧ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಇದಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ, 2014ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿಯೇ ಸೆಕ್ಷನ್ 309 ಅನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಸರ್ಕಾರ ಪ್ರಕಟಿಸಿತ್ತಾದರೂ, ಅಧಿಕೃತ ಕಾನೂನು ಬದಲಾವಣೆಯು 2017ರ ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕವೇ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು.

ಸೌಜನ್ಯ: theprint.in