Madhya Pradesh | ಭೋಜಶಾಲಾದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂಗಳಿಗೆ ಪೂಜೆ, ಮುಸ್ಲಿಮರಿಗೆ ನಮಾಝ್ ಮಾಡಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದ ಸುಪ್ರೀಂಕೋರ್ಟ್; ಏನಿದು ವಿವಾದ?

ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಧಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿವಾದಿತ ಭೋಜಶಾಲಾ–ಕಮಲ್ ಮೌಲಾ ಮಸೀದಿ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಎರಡೂ ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಂದೇ ದಿನ ತಮ್ಮ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲು ಸುಪ್ರೀಂಕೋರ್ಟ್ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದೆ. ಜನವರಿ 23ರಂದು ವಸಂತ ಪಂಚಮಿಯಂದು, ಒಂದೇ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂಗಳು ಪೂಜೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಶುಕ್ರವಾರದ ನಮಾಝ್ ಮಾಡಲು ಅನುಮತಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

ಮಸೀದಿಯೊಳಗೆ ಗುರುತಿಸಲಾದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ 1ರಿಂದ 3 ಗಂಟೆಯವರೆಗೆ ಮುಸ್ಲಿಮರು ಜುಮ್ಮಾ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸಲ್ಲಿಸಬಹುದು. ನಮಾಝ್ ನಂತರ ಜನರು ಅಲ್ಲಿಂದ ತಕ್ಷಣವೇ ಚದುರಿಹೋಗಬೇಕು ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಸೂಚಿಸಿದೆ.

ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಸೂರ್ಯ ಕಾಂತ್ ಹಾಗೂ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳಾದ ಜೋಯ್ಮಲ್ಯ ಬಾಗ್ಚಿ ಮತ್ತು ವಿಪುಲ್ ಎಂ. ಪಂಚೋಲಿ ಅವರಿದ್ದ ಪೀಠವು, ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸಮೀಕ್ಷೆ (ಎಎಸ್ಐ) ನಡೆಸಿದ ವಿವಾದಿತ ಸ್ಥಳದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ಎರಡೂ ಕಡೆಯವರಿಗೆ (ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ) ಒದಗಿಸುವಂತೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ಗೆ ನಿರ್ದೇಶನ ನೀಡಿತು.

‘ಹಿಂದೂ ಫ್ರಂಟ್ ಫಾರ್ ಜಸ್ಟೀಸ್’ ಎಂಬ ಸಂಘಟನೆಯು ವಸಂತ ಪಂಚಮಿಯಂದು ದಿನವಿಡೀ ಆಚರಣೆಗಳಿಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೋರಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದ ಅರ್ಜಿಯ ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸಿದ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು, ಅದೇ ದಿನ ಶುಕ್ರವಾರದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗೂ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿತು.

ನ್ಯಾಯಯುತ ಸಲಹೆ

ಅರ್ಜಿದಾರರ ಪರವಾಗಿ ವಾದಿಸಿದ ವಕೀಲ ವಿಷ್ಣು ಶಂಕರ್ ಜೈನ್, ಈ ವರ್ಷದ ವಸಂತ ಪಂಚಮಿ ಶುಕ್ರವಾರದಂದು ಬರುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ, ಆ ದಿನ ಮುಸ್ಲಿಮರು ಅಲ್ಲಿ ನಮಾಝ್ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.

ಮುಸ್ಲಿಂ ಪರ ಹಾಜರಾದ ಹಿರಿಯ ವಕೀಲ ಸಲ್ಮಾನ್ ಖುರ್ಷಿದ್, ನಮಾಝ್‌ಗೆ ಕೇವಲ ಎರಡು ಗಂಟೆಗಳು ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.

ಆದರೆ, ವಸಂತ ಪಂಚಮಿ ಆಚರಣೆಗಳು ಇಡೀ ದಿನ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತವೆ. ಸಂಜೆ 5 ಗಂಟೆಯ ನಂತರ ನಮಾಝ್ ಮಾಡಬಹುದೇ ಎಂದು ಜೈನ್ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ಖುರ್ಷಿದ್ ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ.

ರಾಜ್ಯದ ಪರವಾಗಿ ಹಾಜರಾದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸಾಲಿಸಿಟರ್ ಜನರಲ್ ಕೆ.ಎಂ. ನಟರಾಜ್, ಹಾಜರಾಗುವ ಜನರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿದರೆ ಆಡಳಿತವು ಎರಡೂ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗಮನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ತೊಂದರೆಯಾಗದಂತೆ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಎರಡೂ ಕಡೆಯವರು ಈ ಸಲಹೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ನಂತರ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಈ ನಿರ್ದೇಶನಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು.

ನ್ಯಾಯಪೀಠ ತನ್ನ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ, “ಮಧ್ಯಾಹ್ನ 1ರಿಂದ 3 ಗಂಟೆಯವರೆಗೆ ನಮಾಝ್‌ಗಾಗಿ ಒಂದೇ ಆವರಣದೊಳಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗಮನ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕು. ಅದೇ ರೀತಿ, ವಸಂತ ಪಂಚಮಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಮಾರಂಭಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಹಿಂದೂ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಲಭ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು” ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ಅರ್ಜಿದಾರರ ಪರ ಹಿರಿಯ ವಕೀಲ ಸಲ್ಮಾನ್ ಖುರ್ಷಿದ್, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ 1ರಿಂದ 3 ಗಂಟೆಯವರೆಗೆ ನಮಾಝ್‌ಗೆ ಬರುವ ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮುದಾಯದ ಅಂದಾಜು ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾದರೆ ಅದೇ ದಿನ, ಇಲ್ಲವಾದಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ದಿನ ಜಿಲ್ಲಾ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್‌ಗೆ ಒದಗಿಸಲಾಗುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಜಿಲ್ಲಾ ಆಡಳಿತವು ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಂದರ್ಶಕರಿಗೆ ಪಾಸ್‌ಗಳನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಯಾವುದೇ ಅಹಿತಕರ ಘಟನೆ ನಡೆಯದಂತೆ ತಡೆಯಲು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಇತರ ನ್ಯಾಯಯುತ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬಹುದು ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದೆ. ಪರಸ್ಪರ ಗೌರವವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಹಾಗೂ ಜಿಲ್ಲಾಡಳಿತದೊಂದಿಗೆ ಸಹಕರಿಸುವಂತೆ ಎರಡೂ ಕಡೆಯವರಿಗೆ ಸುಪ್ರೀಂಕೋರ್ಟ್ ಸೂಚಿಸಿದೆ.

ಈ ನಿರ್ದೇಶನದೊಂದಿಗೆ ಭೋಜಶಾಲೆಯ ಹಳೆಯ ವಿವಾದ ಮತ್ತೆ ಮುನ್ನೆಲೆಗೆ ಬಂದಿದೆ.

ಭೋಜಶಾಲಾ–ಧಾರ್ ವಿವಾದ

ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಧಾರ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ಭೋಜಶಾಲೆ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಮಧ್ಯ ಭಾರತದ ಪರಮಾರ ರಾಜವಂಶದ ರಾಜ ಭೋಜನಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಪುರಾತತ್ವ ಸ್ಥಳಗಳು ಮತ್ತು ಅವಶೇಷಗಳ ಕಾಯ್ದೆ, 1958ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸಮೀಕ್ಷೆ (ಎಎಸ್ಐ) ಇದನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದೆ.

ಭೋಜಶಾಲೆಯನ್ನು ಹಿಂದೂಗಳು ವಾಗ್ದೇವಿ (ಸರಸ್ವತಿ) ದೇವಾಲಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮುದಾಯ ಇದನ್ನು ಕಮಲ್ ಮೌಲಾ ಮಸೀದಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ. 2003ರಲ್ಲಿ ಎಎಸ್ಐ ನೀಡಿದ ಆದೇಶದಂತೆ, ಭೋಜಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಮಂಗಳವಾರ ಹಿಂದೂಗಳು ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರತಿ ಶುಕ್ರವಾರ ಮುಸ್ಲಿಮರು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಎಎಸ್ಐ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಸರಸ್ವತಿ ಪೂಜೆ ಅಥವಾ ವಸಂತ ಪಂಚಮಿ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ಹಿಂದೂಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಇತರ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸ್ಥಳ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂದರ್ಶಕರಿಗೆ ತೆರೆದಿರುತ್ತದೆ.

ಧಾರ್ ರಾಜ್ಯದ ಶಿಕ್ಷಣ ಅಧೀಕ್ಷಕ ಹಾಗೂ ಪುರಾತತ್ವ ವಿಭಾಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಕೆ.ಕೆ. ಲೆಲೆ ಅವರು, ‘ಭೋಜಶಾಲೆ’ಯಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಕೃತ ಶಾಸನಗಳಿವೆ ಎಂದು ವರದಿ ಮಾಡಿದ ಮೊದಲ ವ್ಯಕ್ತಿ. ಯುಜೆನ್ ಹಲ್ಟ್ಜ್ಚ್ ಅವರು 1905–06ರ ‘ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಇಂಡಿಕಾ’ಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನವರ್ಮನ ಧಾರ್ ಶಾಸನವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದು, ಅದನ್ನು ಲೆಲೆ ಅವರಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಆದರೆ ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಇ. ಬಾರ್ನ್ಸ್, ಹಿಂದೂಗಳು ಇದನ್ನು ‘ರಾಜ ಭೋಜ ಕಾ ಮದರಸಾ’ ಅಥವಾ ‘ರಾಜ ಭೋಜ ಶಾಲೆ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಮಸೀದಿ ಎಂದು ವರದಿ ಮಾಡಿದಾಗ ವಿವಾದ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಸಿ.ಇ. ಲುವಾರ್ಡ್ ಅವರು 1908ರ ತಮ್ಮ ಗೆಜೆಟಿಯರ್‌ ನಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ‘ರಾಜ ಭೋಜ ಶಾಲೆ’ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. 1930ರ ದಶಕದಿಂದ ‘ಭೋಜಶಾಲೆ’ ಎಂಬ ಪದ ಬಳಕೆಗೆ ಬಂದಿದೆ.

ಭೋಜಶಾಲೆ: ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ರಾಜ ಭೋಜ

ವಿಲಿಯಂ ಕಿನ್‌ಕೈಡ್ ಅವರ Rambles among Ruins in Central India ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಭೋಜಶಾಲೆಯ ಕುರಿತು ಯಾವುದೇ ಉಲ್ಲೇಖವಿಲ್ಲ. 1888ರಲ್ಲಿ ಇಂಡಿಯನ್ ಆಂಟಿಕ್ವರೀಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಈ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ, ಅವರು ಕಮಲ್ ಅಲ್-ದಿನ್ ಸಮಾಧಿಯ ಮುಂದೆ ‘Well of Wisdom’ ಇರುವುದನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಅರೇಬಿಕ್ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಆ ಬಾವಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಆ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಅವರು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.

ಕಿನ್‌ಕೈಡ್ ಅವರು ಸುಮಾರು ಎರಡು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಮಾಲ್ವಾದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದರೂ, ಭೋಜಶಾಲೆಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳ ಕುರಿತು ಏನನ್ನೂ ದಾಖಲಿಸಿಲ್ಲ. ಜಾನ್ ಮಾಲ್ಕಮ್ ಅವರು ಧಾರ್‌ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ ಅಲ್ಲಿನ ಶಾಸನಗಳ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡಿದ್ದು, ಅದೇ ರೋಡಾದ ರೌಲಾ ವೇಲಾ (ಇದೀಗ ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಇಡಲಾಗಿದೆ) ಕುರಿತು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮಾಲ್ಕಮ್ ಅವರು ಇದನ್ನು “ಪಾಳುಬಿದ್ದ ಮಸೀದಿ” ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಲೆಲೆ ಅವರು ಭೋಜಶಾಲೆಯನ್ನು ಕಮಲ್ ಮೌಲಾ ಜೊತೆ ಗುರುತಿಸಿದ ಸುಮಾರು ಎರಡು ದಶಕಗಳ ನಂತರ, ಒ.ಸಿ. ಗಂಗೋಲಿ ಮತ್ತು ಕೆ.ಎನ್. ದೀಕ್ಷಿತ್ ಅವರು 1924ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂನಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿದ ಶಿಲ್ಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಆ ಶಿಲ್ಪವನ್ನು ಭೋಜನ ಸರಸ್ವತಿ ಎಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಶಿಲ್ಪದ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ರಾಜ ಭೋಜ ಮತ್ತು ಸರಸ್ವತಿಯ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಸರಾದ ವಾಗ್ದೇವಿಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ವಾಗ್ದೇವಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ ಮಾತು, ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಮತ್ತು ಕಲಿಕೆಯ ದೇವತೆ ಎಂಬುದಾಗಿದೆ.

ಭೋಜಶಾಲೆ: ದೇವಸ್ಥಾನ–ಮಸೀದಿ ವಿವಾದ

ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ ಈ ವಿಷಯ ಪದೇಪದೇ ಚರ್ಚೆಗೆ ಬರುತ್ತಲೇ ಇದೆ. ಮುಸ್ಲಿಂ ಕಡೆಯವರು ಇದು ಮದರಸಾ ಹಾಗೂ ಮಸೀದಿ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ನಿಗದಿತ ಸಮಯದ ನಂತರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗುಂಪು ಅಲ್ಲಿಂದ ಚದುರದೆ ಉಳಿದಿರುವುದು ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ರಾಜ ಭೋಜನು ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1000ರಿಂದ 1055ರ ನಡುವೆ ಮಧ್ಯ ಭಾರತದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಳಿದ್ದನು. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಿಂದೂ ರಾಜರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುವ ಆತನನ್ನು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಲೇಖಕ ಹಾಗೂ ಕಲೆಗಳ ಪೋಷಕನಾಗಿಯೂ ಗೌರವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ, ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ, ವ್ಯಾಕರಣ, ವೈದ್ಯಕೀಯ, ಯೋಗ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ವಿಷಯಗಳ ಕುರಿತು ರಾಜ ಭೋಜನು ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಖಜುರಾಹೊ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ಗುಂಪಿನ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗಿಂತ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಶಿವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ರಾಜ ಭೋಜನು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಅವನು ಸುಮಾರು 1055ರಲ್ಲಿ ನಿಧನ ಹೊಂದಿದ ಬಳಿಕ ಆ ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣವೂ ಸ್ಥಗಿತಗೊಂಡಿತು.