ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಡುಗಿಸಿದ್ದ ಮೌಲಾನಾ!

ಹೊಸದಿಲ್ಲಿ: ಅದು 1916. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರಕಾರದ ಕೈಗೆ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪತ್ರ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಪತ್ರ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದ್ದರೂ ಅದರಲ್ಲಿದ್ದ ವಿಚಾರಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರವಾಗಿದ್ದವು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ದಂಗೆಗೆ ಸಿದ್ಧತೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವುದರ ಸುಳಿವು ಅದರಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿತ್ತು.

ಪತ್ರದ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಶೇಷತೆ ಎಂದರೆ ಅದು ಕಾಗದದ ಮೇಲೆ ಬರೆದಿದ್ದಲ್ಲ. ರೇಷ್ಮೆ ಬಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಬರೆಯಲಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಹಿಂದೆ ದಾರುಲ್ ಉಲೂಮ್ ದಿಯೋಬಂದ್‌ ನ ಪ್ರಮುಖ ವಿದ್ವಾಂಸ, ‘ಶೇಖ್-ಅಲ್-ಹಿಂದ್’ ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದ ಮೌಲಾನಾ ಮಹ್ಮೂದ್ ಹಸನ್ ಇದ್ದರು.

ಭಾರತದಿಂದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಹೊರಹಾಕಲು ಮಹ್ಮೂದ್ ಹಸನ್ ರಹಸ್ಯ ಜಾಲವೊಂದನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ಸಹಚರರಾಗಿದ್ದವರು ಮೌಲಾನಾ ಉಬೈದುಲ್ಲಾ ಸಿಂಧಿ. ಬ್ರಿಟನ್‌ ನ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದ ಜರ್ಮನಿಯಿಂದಲೂ ನೆರವು ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಯತ್ನ ನಡೆದಿತ್ತು.

1916ರಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ತೊಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರದ ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ದಿಯೋಬಂದ್‌ ನ ಧರ್ಮಗುರು ಒಬ್ಬರು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಇಂತಹ ಬೃಹತ್ ರಹಸ್ಯ ಸಂಚು ರೂಪಿಸಲು ಏಕೆ ಮುಂದಾದರು? ಅವರು ಯಾರನ್ನು ನಂಬಿದ್ದರು? ಉಬೈದುಲ್ಲಾ ಸಿಂಧಿಯನ್ನು ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಕಾಬೂಲ್‌ ಗೆ ಏಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದರು? ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತದ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸುವ ಉದ್ದೇಶ ಹೊಂದಿದ್ದ ರೇಷ್ಮೆ ಪತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಏನಿತ್ತು?

ಆಗಸ್ಟ್ 15ರಂದು ಭಾರತ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಮೊದಲೇ ಸಾಧಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಇತಿಹಾಸವೂ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಅಂತಹ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು 'ರೇಷ್ಮೆ ರುಮಾಲ್ ಚಳವಳಿ'.

ಮೊದಲ ಮಹಾಯುದ್ಧದಿಂದ ಸಿಕ್ಕ ಅವಕಾಶ

'ರೇಷ್ಮೆ ರುಮಾಲ್ ಚಳವಳಿ'ಯ ಕಥೆ 1914ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮಹಾಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾದಾಗ ಹೊಸ ತಿರುವು ಪಡೆಯಿತು. ಬ್ರಿಟನ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರ ಒಂದು ವರ್ಗ ಇದನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಅವಕಾಶ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿತು.

ಜರ್ಮನಿ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಬ್ರಿಟನ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿದ್ದುದರಿಂದ, ಬ್ರಿಟನ್‌ ನ ಸಂಕಷ್ಟವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಿರೋಧಿ ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಮಹ್ಮೂದ್ ಹಸನ್ ನಂಬಿದ್ದರು. ಮೊದಲ ಮಹಾಯುದ್ಧವು ಅವರ ಯೋಜನೆಗೆ ಹೊಸ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು.

1915ರಲ್ಲಿ ಮಹ್ಮೂದ್ ಹಸನ್ ಭಾರತ ತೊರೆದು ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ಒಟ್ಟೋಮನ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಬೆಳೆಸಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಿರೋಧಿ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ಪಡೆಯುವುದು ಅವರ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು.

ಇದೇ ವೇಳೆ ಅವರ ಆಪ್ತರಾದ ಮೌಲಾನಾ ಉಬೈದುಲ್ಲಾ ಸಿಂಧಿ 1915ರ ಫೆಬ್ರವರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಬೂಲ್ ತಲುಪಿದರು. ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಅಮೀರ್ ಹಬೀಬುಲ್ಲಾ ಖಾನ್ ಅವರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತದ ವಿರುದ್ಧ ಬೆಂಬಲ ಪಡೆಯಲು ಅವರು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು.

ಕಾಬೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸರಕಾರ

ಉಬೈದುಲ್ಲಾ ಸಿಂಧಿ ಕಾಬೂಲ್‌ ನಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ರಾಜ ಮಹೇಂದ್ರ ಪ್ರತಾಪ್ ಮತ್ತು ಮೌಲಾನಾ ಬರ್ಕತುಲ್ಲಾ ಕೂಡ ಅಲ್ಲಿಗೆ ತೆರಳಿದ್ದರು.

1915ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 1ರಂದು ಕಾಬೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸರಕಾರವನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಮಹೇಂದ್ರ ಪ್ರತಾಪ್ ಅವರನ್ನು ಅಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನಾಗಿ ಹಾಗೂ ಬರ್ಕತುಲ್ಲಾ ಅವರನ್ನು ಪ್ರಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ಇತರ ವಿದೇಶಿ ಶಕ್ತಿಗಳ ಬೆಂಬಲ ಪಡೆಯುವುದು ಈ ಸರಕಾರದ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಉಬೈದುಲ್ಲಾ ಸಿಂಧಿಗೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ನೀಡಲಾಯಿತು.

ಇದೇ ವೇಳೆ ಮಹ್ಮೂದ್ ಹಸನ್ ಅವರ ಯೋಜನೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ಹಂತವೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಬ್ರಿಟನ್ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿದ್ದ ಒಟ್ಟೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಿಂದ ನೆರವು ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಾಯಿತು. ಜರ್ಮನಿಯೊಂದಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಬೆಳೆಸಲು ಯತ್ನಿಸಲಾಯಿತು.

ಹೀಗಾಗಿ ಯೋಜನೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಹಸ್ಯ ಸಂಘಟನೆಯೊಂದನ್ನು ರೂಪಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಲು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮೈತ್ರಿಯೊಂದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಅದರ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು.

ರೇಷ್ಮೆ ಪತ್ರಗಳಿಂದ ಬಯಲಾದ ರಹಸ್ಯ ಜಾಲ

ಈ ರಹಸ್ಯ ಸಂಪರ್ಕ ಜಾಲದ ಭಾಗವಾಗಿ ನಂತರ ‘ಸಿಲ್ಕ್ ಲೆಟರ್ಸ್’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾದ ದಾಖಲೆಗಳು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದವು. 1916ರಲ್ಲಿ ಈ ಸಂದೇಶಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕವು.

ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ಸಂಘಟನೆ, ಅದರ ಸದಸ್ಯರು ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಿದ್ದ ಮುಂದಿನ ಕ್ರಮಗಳ ಕುರಿತು ಈ ಪತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿ ಇತ್ತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ನಂತರ ‘ಸಿಲ್ಕ್ ಲೆಟರ್ ಪಿತೂರಿ’ ಎಂದು ದಾಖಲಿಸಲಾಯಿತು.

ಈ ದಾಖಲೆಗಳ ಮಹತ್ವ ಅವು ರೇಷ್ಮೆಯ ಮೇಲೆ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದ್ದೇ ಅವುಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಮಹತ್ವವಾಗಿತ್ತು.

ಕಾಬೂಲ್, ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾ ಮತ್ತು ಭಾರತವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದ ರಹಸ್ಯ ಜಾಲಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಗುಪ್ತಚರ ಇಲಾಖೆಯ ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟವು.

ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಪ್ರಕರಣದ ಕುರಿತು ತನಿಖೆ ನಡೆಸಿದರು. ಬಳಿಕ 1918ರ ದೇಶದ್ರೋಹ ಸಮಿತಿಯ ವರದಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಪ್ರಕರಣ ದಾಖಲಾಯಿತು. ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಹಾಗೂ ಸಿಲ್ಕ್ ಲೆಟರ್ ಪಿತೂರಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ನಡುವಿನ ಸಂಪರ್ಕಗಳ ಕುರಿತು ವರದಿಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಯಿತು.

ಅರಬ್ ದಂಗೆ; ಮಹ್ಮೂದ್ ಹಸನ್‌ ಗೂ ಸಂಕಷ್ಟ

ಈ ನಡುವೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. 1916ರಲ್ಲಿ ಅರಬ್ ದಂಗೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಅರಬ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ವಿರುದ್ಧ ಸಂಘರ್ಷ ತೀವ್ರಗೊಂಡಿತು. ಒಟ್ಟೋಮನ್ ಬೆಂಬಲ ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹ್ಮೂದ್ ಹಸನ್ ಅವರಿಗೆ ಇದರಿಂದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಕಷ್ಟಕರವಾಯಿತು.

1916ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ ನಲ್ಲಿ ಮಹ್ಮೂದ್ ಹಸನ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಹಚರರನ್ನು ಜಿದ್ದಾ ಸಮೀಪ ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು. ಬಳಿಕ ಅವರನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಿ ಮಾಲ್ಟಾಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. ಸುಮಾರು ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮಹ್ಮೂದ್ ಹಸನ್ ಮಾಲ್ಟಾದಲ್ಲಿ ಬಂಧನದಲ್ಲಿದ್ದರು.

ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದಿಂದ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ ಬೆಂಬಲ

ಕಾಬೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಉಬೈದುಲ್ಲಾ ಸಿಂಧಿಯ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯೂ ಅಮೀರ್ ಹಬೀಬುಲ್ಲಾ ಖಾನ್ ಬ್ರಿಟನ್ ವಿರುದ್ಧ ಮುಕ್ತ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿಯಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು.

ಮೊದಲ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ ತನ್ನ ತಟಸ್ಥತೆಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡಿತು. ಇದರಿಂದ 'ರೇಷ್ಮೆ ರುಮಾಲ್ ಚಳವಳಿ'ಯ ಯೋಜನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಮಿಲಿಟರಿ ಆಧಾರಸ್ತಂಭವೇ ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ.

ಆದರೂ ಕಾಬೂಲ್‌ ನಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾದಿಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮುಂದುವರಿದವು. ಭಾರತದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸರಕಾರ ಜರ್ಮನಿ, ಒಟ್ಟೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದಿಂದ ಬೆಂಬಲ ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿತು. ಆದರೆ ಮೊದಲ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ನಿರ್ಬಂಧಗಳಿಂದಾಗಿ ಯೋಜನೆ ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.

1918ರಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಂಡ ಮಹಾಯುದ್ಧ

ಮೊದಲ ಮಹಾಯುದ್ಧ 1918ರಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಜರ್ಮನಿ ಸೋಲನುಭವಿಸಿತು. ಒಟ್ಟೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ವಿಭಜನೆಯ ಹಂತಕ್ಕೆ ತಲುಪಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಲಾಭ ಪಡೆಯಲು ಭಾರತೀಯ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಗಳು ಆಶಿಸಿದ್ದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಅವರ ಪರವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಲಿಲ್ಲ.

ಮಹ್ಮೂದ್ ಹಸನ್ ಇನ್ನೂ ಸೆರೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದರು.

1920ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಮಾಲ್ಟಾದಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರು. ಆದರೆ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಾಗಲೇ ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯ ವಾತಾವರಣ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬದಲಾಗಿತ್ತು.

ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಅವರ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಅಸಹಕಾರ ಚಳವಳಿ ಆರಂಭವಾಗಿತ್ತು. ಖಿಲಾಫತ್ ಚಳವಳಿಯೂ ವೇಗ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧದ ಹೋರಾಟದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವು ರಹಸ್ಯ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಸಾಮೂಹಿಕ ರಾಜಕೀಯದತ್ತ ಬದಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

1920ರ ನವೆಂಬರ್ 30ರಂದು ಮಹ್ಮೂದ್ ಹಸನ್ ನಿಧನರಾದರು.

ವಿಫಲವಾದರೂ ಮಹತ್ವದ ಪ್ರಯತ್ನ

ಮಹ್ಮೂದ್ ಹಸನ್ ಅವರ ಯೋಜನೆ ತನ್ನ ತಕ್ಷಣದ ಗುರಿಯಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಉರುಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ವಿಫಲವಾಯಿತು. ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದಿಂದ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದ ಮಿಲಿಟರಿ ಬೆಂಬಲ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಜರ್ಮನಿ ಸೋಲನುಭವಿಸಿತು. ಒಟ್ಟೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಕುಸಿಯಿತು. ಹೀಗಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಗಳು ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೂ ಅವರ ಪರವಾಗಿ ಬದಲಾಗಲಿಲ್ಲ.

ಆದರೂ ಮೊದಲ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿಯ ಒಂದು ಭಾಗವು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತದ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿತ್ತು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಮಹ್ಮೂದ್ ಹಸನ್ ಅವರ ಯಶೋಗಾಥೆ ಪ್ರಮುಖ ಪುರಾವೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯಿತು.

'ರೇಷ್ಮೆ ರುಮಾಲ್ ಚಳವಳಿ' ಒಂದು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಘಟನೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಆ ಕಾಲದ ಭಾರತೀಯ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ವಿರೋಧಿ ರಾಜಕೀಯದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಯಾಮವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿತು. ಬ್ರಿಟನ್ ವಿರುದ್ಧ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಜಾಗತಿಕ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಭಾರತೀಯ ನಾಯಕರು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದರು.

'ರೇಷ್ಮೆ ರುಮಾಲ್ ಚಳವಳಿ' ತನ್ನ ಗುರಿ ಸಾಧಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಆಗಸ್ಟ್ 15ರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಕಥೆ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಜಯಗಳಿಸಿದವರ ಕಥೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಯಾವಾಗ ವಾಸ್ತವವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಖಾತರಿಯೇ ಇಲ್ಲದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅದರ ಕನಸು ಕಾಣಲು ಧೈರ್ಯ ಮಾಡಿದವರ ಕಥೆಯೂ ಹೌದು.

ಮಹ್ಮೂದ್ ಹಸನ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಹಚರರು ರೂಪಿಸಿದ ಯೋಜನೆ ವಿಫಲವಾಯಿತು. ಆದರೆ ಕೆಲವೇ ವರ್ಷಗಳ ಬಳಿಕ ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿ ಹೊಸ ಹಂತ ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು.

1947ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆ ಕೊನೆಗೊಂಡಾಗ, ಅದು ಒಂದೇ ಚಳವಳಿಯ ಫಲಿತಾಂಶವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ನಡೆದ ಸಾವಿರಾರು ಪ್ರಯತ್ನಗಳು, ಹೋರಾಟಗಳು ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗಗಳ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯಾಗಿ ಭಾರತ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪಡೆಯಿತು.

ರೇಷ್ಮೆ ರುಮಾಲ್ ಚಳವಳಿಯೂ ಅಂತಹ ಒಂದು ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿತ್ತು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ವಾಸ್ತವವಾಗುವುದಕ್ಕೂ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಮುನ್ನವೇ ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಕನಸು ಹಲವು ವಿಭಿನ್ನ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಈ ಚಳವಳಿಯ ಇತಿಹಾಸ ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ವಿರುದ್ಧ ಮೊದಲ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಜಾಗತಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಹೋರಾಡಲು ನಡೆದ ಈ ಪ್ರಯತ್ನ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗದಿದ್ದರೂ, ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಇದು ಮಹತ್ವದ ಅಧ್ಯಾಯವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ.